ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲੁ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਕਹਣਾ॥
ਤੁਧ ਬਿਨੁ ਰੋਗੁ ਰਜਾਈਆਂ ਦਾ ਓਢਣ ਨਾਗ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਰਹਣਾ॥
ਸੂਲ ਸੁਰਾਹੀ ਖੰਜਰੁ ਪਿਯਾਲਾ ਬਿੰਗ ਕਸਾਈਯਾਂ ਦਾ ਸਹਣਾ॥
ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰੁ ਚੰਗਾ ਭੱਠ ਖੇੜਿਆ ਦਾ ਰਹਣਾ॥(ਖਿਆਲ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ 10)

ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਭੂ- ਪਿਆਰ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੰਥ ਦਾ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪੰਥ ਦੇ ਵਾਰਸ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਬੁਣਦੇ ਹਨ। ਕਦੀ ਅਤਿ ਵਿਜੋਗ ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਜੋਗ ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਸਮਝਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਜਿਹਾ ਕਾਂਡ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੁੱਲ 10 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਛੇਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਫਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਿਆਗਣਾ, ਸਰਸਾ ’ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ, ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ ਫਿਰ ਬੇਅੰਤ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇ੍ਹਰੇ ਸਮੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਤਾਰੇ ਦੀ ਸੇਧ ’ਤੇ ਜਾਣਾ, ਪੋਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹੱਡ-ਚੀਰਵੀਂ ਸਰਦੀ, ਫਿਰ ਰੋੜਾਂ ਦੇ ਸੱਥਰ ’ਤੇ ਟਿੰਡ ਦਾ ਸਿਰਹਾਣਾ ਲਾ ਕੇ ਅਰਾਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕੇ ਦਾਸੇ ਦਾ ‘ਜਗਤ ਤਮਾਸ਼ਾ’ ਦੇਖਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹਾਲ ਸੁਣਾਉਣਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗ-ਬੱਧ 10 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਰਲੇਖ ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਵੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸ. ਬ੍ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਹਿਜਰ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੈ- ਹਿਜਰ ਦਾ ਭਾਵ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ। . . . ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਿਜਰ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਅਧੀਨ ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਖਰ ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਵਾਲੇ ਖਿਆਲ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10 ਵਿਚ ਹੈ। (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੂਪ ਤੇ ਰਸ ਪੰਨਾ 211)

ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਖਯਾਲ- ਸੰਕਲਪ, ਫੁਰਨਾ। ਗਾਯਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਗੀਤ ਦਾ ਇਕ ਵਜ਼ਨ, ਦੇਖੋ ਖਿਆਲ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10-“ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲੁ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਕਹਣਾ।” (ਪੰਨਾ 378)

ਉਸ ਮ੍ਰਿੱਤ ਪਿਆਰੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕ ਸਵੈਯਾ ਅਕਸਰ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਰੋਗਨ ਤੇ ਅਰ ਸੋਗਨ ਤੇ ਜਲ ਜੋਗਨ ਤੇ ਬਹੁ ਭਾਂਤਿ ਬਚਾਵੈ॥
ਸਤ੍ਰ ਅਨੇਕ ਚਲਾਵਤ ਘਾਵ ਤਊ ਤਨ ਏਕ ਨ ਲਾਗਨ ਪਾਵੈ॥
ਰਾਖਤ ਹੈ ਅਪਨੋ ਕਰ ਦੈ ਕਰ ਪਾਪ ਸੰਬੂਹ ਨ ਭੇਟਨ ਪਾਵੈ॥
ਔਰ ਕੀ ਬਾਤ ਕਹਾ ਕਹ ਤੋ ਸੋ ਸੁ ਪੇਟ ਹੀ ਕੇ ਪਟ ਬੀਚ ਬਚਾਵੈ॥ (ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ਸ੍ਵਯੇ ਪਾ: 10)

ਭਾਵ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ, ਸੋਗਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਤੋਂ ਬੇਅੰਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਚਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਭਾਵੇਂ ਵਾਰ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਤਨ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੀ ਘਾਓ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਦੇ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਪਾਪੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਉਸ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਜਗਿਆਸੂ ਜਨੋਂ! ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਕਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਗਰਭ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਲਈ ‘ਮਿਤ੍ਰ’ ਸ਼ਬਦ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਮਿਤ੍ਰੁ ਪਿਆਰਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਮੈ ਛਡਿ ਗਵਾਇਆ ਰੰਗਿ ਕਸੁੰਭੈ ਭੁਲੀ॥
ਤਉ ਸਜਣ ਕੀ ਮੈ ਕੀਮ ਨ ਪਉਦੀ ਹਉ ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਅਢੁ ਨ ਲਹਦੀ॥ (ਪੰਨਾ 963)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ (ਪ੍ਰਭੂ) ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਸੇਵਕਾਂ (ਮੁਰੀਦਾਂ) ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾ ਦੇਣਾ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ! ਤੇਰੀ ਯਾਦ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਰਜਾਈਆਂ ਦਾ ਓੜਨਾ, ਭਾਵ ਬਿਸਤਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਛੜ ਕੇ ਜੀਣਾ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਵਾਸਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

‘ਨਾਗ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਰਹਣਾ’ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲੀ ਰੂਹ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਲਾ ਵਰਤਾ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਜਦ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਚੱਲਿਆਂ ਤਾਂ ਹਜੂਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇਕ ਪਰਵਾਸੀ ਸੱਜਣ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਬਾਬਾ ਜੀ! ਕਹਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?

‘ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਸ੍ਰੀ ਹਜੂਰ ਸਾਹਿਬ ਯਾਤਰਾ ਲਈ’

ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, ਆਗੇ ਕੈਸੇ ਜਾਉਗੇ, ਆਗੇ ਸਾਂਪੋ (ਸੱਪਾਂ) ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ‘ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਸਾਡਾ ਸਾਧਾਂ ਦਾ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਵੈਰ?’

ਕਹਿੰਦੇ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਦਸ/ਵੀਹ ਸੱਪ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਭਰਮ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅੱਗੇ ਅੱਠ-ਦਸ ਏਕੜ ਵਿਚ ਏਨੇ ਸੱਪ ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਭੌਣ ਹੁੰਦੇ ਐ। ਕਹਿੰਦੇ ਮੈਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕਰਦਾ ਡੰਡੀਓ ਡੰਡੀ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਂਜ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣਾ ਕਿ ‘ਨਾਗ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਰਹਣਾ’ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅੱਗੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਵਿਜੋਗ ਵਿਚ ਸੁਰਾਹੀ (ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਝੱਝਰ) ਸੂਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਿਆਲਾ- ਖੰਜਰ (ਛੋਟੀ ਕਟਾਰੀ) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖਦਾਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੁਖ ਕਸਾਈਆਂ ਦੇ ਬਿੰਗ (ਖ਼ਮ, ਟੇਢ-ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼) ਸਹਿਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ‘ਬਿੰਗ’ ਦੇ ਭਾਵ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹਨ “ਵਯੰਗਵਾਕਯ ਕਸਾਈਆਂ ਦੇ ਕਸਟ ਤੁਲਯ ਹਨ।”

ਅੰਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹੈਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰ (ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਲੇਟਣਾ) ਵੀ ਭਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਜੋਗ ਵਿਚ ਜਿਊਣਾ ਭੱਠ ਪੈਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰੀ ਲੱਖ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖੇੜੇ ਹੋਣ।