ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਤੇਗ਼ ਦੇ ਧਨੀ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਕਲਮ ਦੇ ਵੀ ਧਨੀ ਸਨ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪੱਖ ਹਨ-ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਬੀਰ ਰਸ, ਨਿਆਰੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਰੰਗ, ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ, ਦੇਹ ਅਰੋਗਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਬੇਅੰਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਾਮਵਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਬੀਤੇ ਵਾਕਿਆਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ 35 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਲੰਮੇਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਜਾਂ ਆਤਮ ਕਥਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪੰਨਾ 39 ਤੋਂ 73 ਤਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ; ਤਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ ਹਮਾਰਾ ਭਯੋ॥ ਪਟਨਾ ਸਹਰ ਬਿਖੈ ਭਵ ਲਯੋ॥ ਫਿਰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਬਾਲਪਨ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾ ਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥
ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਇਹ ਲੰਮੇਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਕ ਜੋਤ ਤੇ ਜੁਗਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਵਾਰ ਵਰਣਨ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ’ਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਹੈ: ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਅੰਗਦਿ ਕਰ ਮਾਨਾ॥ ਅਮਰਦਾਸ ਅੰਗਦ ਪਹਿਚਾਨਾ॥
ਅਮਰਦਾਸ ਰਾਮਦਾਸ ਕਹਾਯੋ॥ ਸਾਧਨਿ ਲਖਾ ਮੂੜ੍ਹ ਨਹਿ ਪਾਯੋ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਇਹ ਵੀ ਲੰਮੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਲਕਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ॥
ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਉਪਰੰਤ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ, ਨਦੌਣ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਹੁਸੈਨੀ ਜੁੱਧ ਕਥਨੰ, ਭੰਗਾਣੀ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਬਾਬੇ ਕੇ ਬਾਬਰ ਕੇ ਦੋਊ॥ ਆਪ ਕਰੇ ਪਰਮੇਸੁਰ ਸੋਊ॥ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਫ਼ਤਹ ਦਾ ਖ਼ਤ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਹੈ ਜੋ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਵਕਤ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ 111 ਸ਼ਿਅਰ ਹਨ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਬੇ ਕੇ ਤੇ ਬਾਬਰ ਕਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ, ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਬਦੀ ਦੀ ਟੱਕਰ ਦਾ ਬਹੁ-ਅਰਥੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਵਿਸਥਾਰੀ ਸਦੀਵੀ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਕੇਵਲ ਵਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਲੱਖ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ 40 ਮਰਦ ਸਨ। ਇਹ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਹੱਡ-ਬੀਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਵਾਲਾ ਹੈ: ਗੁਰਸਨਹ ਚਿਹ ਕਾਰੇ ਕੁਨੱਦ ਚਿਹਲ ਨਰ॥
ਕਿ ਦਹ ਲੱਕ ਬਰਾਯਦ ਬਰੋ ਬੇਖ਼ਬਰ॥ (ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ) ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਚਾਲੀ ਮਰਦਾਂ (ਚਿਹਲ ਨਰ) ਉੱਪਰ ਦਸ ਲੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਅਚਨਚੇਤ ਆ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੱਗੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਨ ਪੇਚੀਦਾ ਮੂਏ ਨ ਰੰਜੀਦ ਤਨ॥
ਕਿ ਬੇਰੂੰ ਖੁਦ ਆਵਰੁਦ ਦੁਸ਼ਮਨ-ਸ਼ਿਕਨ॥ (ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ) ਭਾਵ- ਅਕਾਲ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾ ਵਾਲ ਵਿੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ, ਭਰੋਸੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਚੌਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਵਾਲਾ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਹੈ: ਚਿਹਾ ਸ਼ੁਦ ਕਿ ਚੂੰ ਬੱਚਗਾਂ ਕੁਸ਼ਤਹ ਚਾਰ॥
ਕਿ ਬਾਕੀ ਬਿਮਾਂਦਾ ਸਤ ਪੇਚੀਦਹ ਮਾਰ॥ ਭਾਵ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ (ਬੱਚਗਾਂ ਕੁਸ਼ਤਹ ਚਾਰ) ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਪਿੱਛੇ ਕੁੰਡਲੀਆ ਸੱਪ (ਪੇਚੀਦਹ ਮਾਰ) ‘ਖ਼ਾਲਸਾ’ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਕੌਮ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਨਾ, ਤਾਂ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਆ, ਇੱਥੇ (ਬਰਾੜ) ਕੌਮ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੈ: ਹਮਹ ਕਉਮਿ ਬੈਰਾੜ ਹੁਕਮੇ ਮਰਾ ਅਸਤ॥
ਉਪਰੰਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਵੀ ਹੈ:
ਸ਼ਾਹਨਸ਼ਾਹ ਅਉਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆੱਲਮੀਨ॥
ਕਿ ਦਾਰਾਇ ਦੌਰ ਅਸਤੁ ਦੂਰ ਅਸਤ ਦੀਨ॥ (ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ)
ਹੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੈਂ। ਤੱਤਸਾਰ ਵੱਜੋਂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਮਹਾਨਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। | 
