ਮੈ ਹੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕੋ ਦਾਸਾ॥ ਦੇਖਨ ਆਯੋ ਜਗਤ ਤਮਾਸਾ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਜਗਤਿ ਕਹਾ ਸੋ ਕਹਿਹੋਂ॥ ਮ੍ਰਿਤ ਲੋਕ ਤੇ ਮੋਨ ਨ ਰਹਿਹੋਂ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਲਵਾਨ ਰਚਨਾ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਬਚਿਤ੍ਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ’ਤੇ ਘਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।” ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯਾ ਕਾਵਿ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਕੁਝ ਹਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਰਹੱਸਮਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਾਸ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਸ ਜਗਤ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਹੈ : ਕੀਆ ਖੇਲੁ ਬਡ ਮੇਲੁ ਤਮਾਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੇਰੀ ਸਭ ਰਚਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1403) ਭਾਵ, ਹੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ! ਤੂੰ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੰਜੋਗ ਕਰ ਕੇ ਜਗਤ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਖੇਲ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਦਾਨਿਆ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਨਜ਼ਰ ਸਭਨਾ ਪਾਸ ਹੈ, ਪਰ ਨਜ਼ਰੀਆ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵੀ ਕਵੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ’ ਵਿਚ ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਥਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋ ਕੁੱਜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਦੈਵੀ ਬਾਲਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਕੌਤਕਹਾਰ ਬਾਲਕ ਨੇ ਦੋਨੋਂ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਾਣੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਡੁੱਲ ਕੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਹੋ ਗਏ। ਪਰਤੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਅੱਸਬ ਦੀ ਕੁੱਜੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਅਰ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਹੱਠ ਦੀ ਕੁੱਜੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਤੋੜ ਕੇ ਜਲ-ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਇਕ ਖਾਲਸਾ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ। ਜਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ. . . ਦੁੱਧ ਅੱਗ ’ਤੇ ਧਰੋ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੜਨ ਦੇਂਦਾ, ਦੁੱਧ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਦੁਖ ਦੇਖ ਕੇ ਉਛਲਦਾ ਤੇ ਆਪ ਅੱਗ ਤੇ ਪੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਛਲਦੇ ਨੂੰ ਫੇਰ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਕੀਰ ਦੀ ਆਯੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਇਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਿਵਾਜੇ ਬਾਲਕ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਮੈਂ’ ਕੱਢ ਕੇ ਸੀਸ ਭੇਟ ਲੀਤੇ ਅਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਸਾਜ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਮਾਨੋ ਜੋੜਵਾਂ ਮਸਾਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” ਇਹਨੂੰ ਅਨੁਭਵੀ ਹਿਰਦਿਆਂ ਦੇ ਬੋਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਭਾਵ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਦਾਸ ਹਾਂ ਤੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਖੇਲ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਚੁੱਪ (ਮੋਨਿ) ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ। ਉਹ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਕਹਿਓ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁ ਭਾਖਿ ਹੋਂ॥ ਕਿਸੂ ਨ ਕਾਨ ਰਾਖਿ ਹੋਂ॥
ਕਿਸੂ ਨ ਭੇਖ ਭੀਜ ਹੋਂ॥ ਅਲੇਖ ਬੀਜ ਬੀਜ ਹੋਂ॥ ਭਾਵ, ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹੀ ਕਹਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ (ਕਾਨ) ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਭੇਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਾਂਗਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਹੀ ਬੀਜ ਬੀਜਾਂਗਾ। ਅੱਗੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਰੰਗਿਆ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਮਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਾਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਮੁਗਧ ਹੋ ਕੇ ਸਮੂਹ ਪਾਪਾਂ ਕਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ: ਤਵੱਕ ਨਾਮ ਰੱਤਿਯੰ॥ ਨ ਆਨ ਮਾਨ ਮੱਤਿਯੰ॥
ਪਰੱਮ ਧਯਾਨ ਧਾਰੀਯੰ॥ ਅਨੰਤ ਪਾਪ ਟਾਰਿਯੰ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਉਪਰੰਤ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਹਮ ਇਹ ਕਾਜ ਜਗਤ ਮੋ ਆਏ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਗੁਰਦੇਵ ਪਠਾਏ॥
ਜਹਾਂ ਤਹਾਂ ਤੁਮ ਧਰਮ ਬਿਥਾਰੋ॥ ਦੁਸਟ ਦੋਖੀਅਨਿ ਪਕਰਿ ਪਛਾਰੋ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਭਾਵ, ਮੈਂ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਗੁਰਦੇਵ ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਾਲ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂ-ਤਹਾਂ-(ਸਭ ਥਾਂ) ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ-ਦੋਖੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੋ। ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਦੋਖੀ ਸਰੀਰਕ ਤਲ ’ਤੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਲ ’ਤੇ ਵੀ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਤਲ ’ਤੇ ਡਿੱਗੇ-ਢੱਠੇ ਤੇ ਜਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਤਾਏ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਲ ’ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਦਲਨੀ ਹੈ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਤਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ, ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ, ਨਿਆਰਾਪਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਹ ਰੂਪ ‘ਖਾਲਸੇ’ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨ (ਵਿਚਾਰ) ਦੇ ਤਲ ’ਤੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਉੱਚ ਵਿਚਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਾਦਿ ਕਬਿੱਤ, ਸਵੈਯੇ, ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ, ਚੰਡੀ ਚਰਿੱਤ੍ਰ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਚਉਬੀਸ ਅਵਤਾਰ, ਰਾਮਕਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10, ਤੇਤੀ ਸਵੈਯੇ, ਖਾਲਸਾ ਮਹਿਮਾ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਨਾਮਮਾਲਾ, ਪਾਖਯਾਨ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੁਗੋ-ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਸਾਹਿਬ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰਿਆਈ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਨਿੱਤਨੇਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ, ਕੌਮੀ ਅਰਦਾਸ, ਬੀਰ ਰਸ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ, ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਆਦਿ ਬੇਅੰਤ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਹੈ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਯਾਹੀ ਕਾਜ ਧਰਾ ਹਮ ਜਨਮੰ॥
ਸਮਝ ਲੇਹੁ ਸਾਧੂ ਸਭ ਮਨ ਮੰ॥
ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ॥
ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ) ਹੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਧੂ ਪੁਰਸ਼ੋ! ਮਨ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਇਸੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਜਨਮ ਧਾਰਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਿਸ਼ਨ ਧਰਮ ਚਲਾਉਣਾ, ਹੱਕ ਸੱਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਪਾਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਭਲਿਆਈ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਚ ਜੋ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਧਰਮ ਦੋਖੀ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟਣਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਅਵਰਨ ਕੀ ਆਸਾ ਕਿਛੁ ਨਾਹੀ॥
ਏਕੈ ਆਸ ਧਰੋ ਮਨ ਮਾਹੀ॥
ਆਨ ਆਸ ਉਪਜਤ ਕਿਛੁ ਨਾਹੀ॥
ਵਾ ਕੀ ਆਸ ਧਰੋਂ ਮਨ ਮਾਹੀ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਭਾਵ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕੋ! ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਆਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ। ਕੇਵਲ ਉਸ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਸ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖੋ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਆਸ ਹੀ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਗ੍ਰੰਥ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਨੂਪਮ ਤੇ ਅਦਭੁਤਿ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਉਸਤਤਿ, ਮਿਥਿਹਾਸ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀਆਂ ਅਨੇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।. . . ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੁਗਾਂ-ਜੁਗੰਤਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਭਾਰਤੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ, ਜਾਤਿ ਬਲ ਤੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਤ੍ਰਿਆ ਹੈ।” (ਪੁਸਤਕ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ-ਰੂਪ ਤੇ ਰਸ, ਪੰਨਾ 106-107) | 
