ਚਢਯੋ ਚਾਰ ਚੇਤਨ ਬਸੰਤ ਰਿਦੈ ਸੰਤਨ ਕੇ
ਹ੍ਰਿਦੈ ਕੇ ਹੁਲਾਸ ਬੋਲੈ ਸ਼ੁਧ ਬ੍ਰਹਮ ਬੋਲਾ ਹੈ॥
ਸੁਨੋ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਸਰਬਤ ਅਜ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ
ਜਗਤ ਕੀ ਹੋਲੀ ਔਰ ਸੰਤਨ ਕਾ ਹੋਲਾ ਹੈ॥ (ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ)

ਭਾਰਤੀ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੇਤ ਤੇ ਵੈਸਾਖ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਹੈ, ਰਾਗ ਵੀ ਹੈ, ਰੰਗ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਤਮਿਕ ਖਿੜਾਓ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਖੇੜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਚੇਤੁ ਬਸੰਤੁ ਭਲਾ ਭਵਰ ਸੁਹਾਵੜੇ॥
ਬਨ ਫੂਲੇ ਮੰਝ ਬਾਰਿ ਮੈ ਪਿਰੁ ਘਰਿ ਬਾਹੁੜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਭਾਵ ਕਿ ਚੇਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਮਹੀਨਾ ਹੈ ਜਦ ਭੰਵਰ ਫੁੱਲਾਂ ’ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਣ ਦਾ ਬਿਰਖ ਮੌਲਣ ਤੋਂ ਬਸੰਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਖੇੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਏ ਜੇ ਪਿਆਰਾ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਘਰ ’ਚ ਆ ਜਾਏ। ਆਤਮਿਕ ਖੋਜ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ।

ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰ ਕੇ (1469-1708 ਈ.) ਤਕ 239 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਆਰਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਜੂਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਉਤਰਾਅ/ਚੜ੍ਹਾਅ ਵੀ ਆਏ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਆਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਧਰੇ ਖੁਸ਼ਕ ਮਾਰੂਥਲ, ਕਿਧਰੇ ਪਹਾੜ, ਕਿਧਰੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਖਾਈਆਂ, ਟੋਏ-ਟਿੱਬੇ, ਜੰਗਲ-ਬੇਲੇ ਆਦਿ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬੇਪਰਵਾਹ ਆਪਣੇ ਵਹਿਣ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਹੋ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।

ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅੱਗੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਤਖ਼ਤਾਂ ਉੱਪਰ ਕਾਬਜ਼ ਹਾਕਮ, ਮਜ਼ਹਬੀ ਤੁਅੱਸਬ, ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ, ਭਾਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਮੰਨਤਾਂ-ਮੰਨਾਉਤਾਂ, ਫੋਕਟ ਭਰਮ-ਪਾਖੰਡ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੋਚਾਂ ਆਦਿ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ ਬਣੇ, ਪਰ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਨਿਰਮਲ-ਪੰਥ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਿਆਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ।

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੁਰਬ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਦਾ ਸਬਕ ਦ੍ਰਿੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ (ਸੰਗਰਾਂਦ) ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਵਾਲੀ , ਪੰਥ ਦਾ ਬੰਦੀਛੋੜ ਦਿਵਸ ਹੈ। ਪੰਥ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਬੋਲੇ, ਭਾਸ਼ਾ, ਮੰਨਤਾਂ- ਮਨਾਉਤਾਂ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਆਰੇਪਨ ਦੇ ਗਵਾਹ ਹਨ। ਬਸ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਮੌਸਮੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਰੰਗਤ ਦੇ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਕੀਤਾ। ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ-ਮਰਦਾਊਪੁਣੇ ਤੇ ਸਿੰਘਊਪੁਣੇ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ-ਪ੍ਰਤਾਪ ਹੈ।

‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਸਬੰਧੀ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਕਿ, “ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ. ਸੰਗਯਾ-ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਜਾਯ ਹਮਲਾ. ਹੱਲਾ ਅਤੇ ਹੱਲੇ ਦੀ ਥਾਂ. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਦਯਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ ਸੀ ਕਿ ਦੋ ਦਲ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਇੱਕ ਖਾਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ. ਕਲਗੀਧਰ ਆਪ ਇਸ ਮਸਨੂਈ ਜੰਗ ਦਾ ਕਰਤਬ (Manoeu-vre) ਦੇਖਦੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭ ਸਿਖਯਾ ਦਿੰਦੇ ਸੇ, ਅਰ ਜੋ ਦਲ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰੋਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਸਨ।

‘ਹੋਲਗੜ.’-ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ. ਇਸੇ ਥਾਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ” ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਲਗਾਕੇ ਸੰਮਤ 1757 ਚੇਤ ਬਦੀ 1 ਨੂੰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਖੇਡਣ ਦੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ.।

‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਬੀਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਜਿਤੇ ਸਸਤ੍ਰ ਨਾਮੰ॥ ਨਮਸਕਾਰ ਤਾਮੰ॥
ਜਿਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਭੇਯੰ॥ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇਯੰ॥

ਗਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਜਰਵਾਣੇ ਦੀ ਭੱਖਿਆ ਸ਼ਸਤਰ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ 7ਸਕਦੀ। ਭਾਵੇਂ ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੋੜ-ਮੇਲਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੱਜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਦੇ ਕੌਮੀ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕੌਮੀ ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ’ਚ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹਨ:

ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈਨ ਪਰਨਾਏ ਸਿੰਘ,
ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲਾ ਵਿਚ, ਬਣਿਆ ਵਿਚੋਲਾ ਏ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਇਹਨਾਂ, ਪਾਇਆ ਦੈਵੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ,
ਨਾਲੇ ਪਾਇਆ ਨਾਮ ਰੂਪੀ, ਰਤਨ ਅਮੋਲਾ ਏ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਿਆਰਾ ਤੇ, ਨਿਆਰਾ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ,
ਸੱਜਣਾਂ ਲਈ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੋਅਲਾ ਏ।
ਲੋਕ ਰੰਗ ਡੋਲ੍ਹਦੇ ਨੇ, ਇਹ ਰੱਤ ਡੋਲ੍ਹਦੇ ਨੇ,
ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਲੀਆਂ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਹੋਲਾ ਏ।