ਚੇਤਿ ਗੋਵਿੰਦੁ ਅਰਾਧੀਐ ਹੋਵੈ ਅਨੰਦੁ ਘਣਾ॥
ਸੰਤ ਜਨਾ ਮਿਲਿ ਪਾਈਐ ਰਸਨਾ ਨਾਮੁ ਭਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 133)

ਬਾਰਹ ਮਾਹ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਚਿਤਰ ਕੇ ਫਿਰ ਸੰਯੋਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਵਿਯੋਗ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਏਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਯੋਗ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਚੇਤੰਨਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਅੱਖ ਦੇ 15 ਫੋਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 15 ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਚਸਾ ਹੁੰਦਾ, 30 ਚਸਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ ਹੁੰਦਾ, 60 ਪਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਘੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹਿਰ ਹੁੰਦਾ, ਅੱਠ ਪਹਿਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 15 ਥਿੱਤਾਂ, 7 ਵਾਰ, 12 ਮਹੀਨੇ, 6 ਰੁੱਤਾਂ, ਬੇਅੰਤ ਸਾਲ, ਸਦੀਆਂ ਤੇ ਯੁੱਗ ਬਣਦੇ-ਲੰਘਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਨਸ਼ਟ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਜ ਦੀ ਸਮਝ ਆਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਆਈ ਹੈ।”

ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ’ ਵਿਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਵੇ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ‘ਮਾਝ ਰਾਗ’ ’ਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਨਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਸੰਗਰਾਂਦ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਮਾਹਾ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਂਝ ਸਾਡਾ ਕੁਝ ਵਰਗ ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਦਿਨ ਕਹਿ ਕੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਗਿਆ ਨਾ ਦੇਈਏ, ਸਗੋਂ ਸਾਰਾ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਭਰਮ ਵੀ ਤਿਆਗੀਏ ਕਿ ਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਠੀਕ ਨਾ ਲੰਘਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਬੁਰਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਚੰਗਾ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਮਹੀਨਾ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਹੀਨਾ ‘ਚੇਤ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣੀਏ ਤਾਂ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ “ਚੈਤ੍ਰ ਸੰਗਯਾ-ਚੇਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ, ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਜਿਸਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਾ ਨਛਤ੍ਰ (ਨਕਤ੍ਰ) ਹੋਵੇ। ਚਾਂਦ (ਚੰਦ ਦੇ) ਸੰਵਦ (ਸੰਮਤ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਹੀਨਾ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿਤ੍ਰਾ-ਇਕ ਨਛਤ੍ਰ ਜਿਸ ਦੀ ‘ਤਾਰਾ’ ਸੰਗਯਾ ਭੀ ਹੈ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਚਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।”

ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ‘ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼’ ਅਨਸੁਾਰ “ਨਖਤ੍ਰ (ਨਛਤ੍ਰ ਜਾਂ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ) ਤੋਂ ਭਾਵ ਤਾਰੇ ਜਾਂ ਸਿਤਾਰੇ, ਅਸਮਾਨ ਪਰ ਚਮਕਦੇ ਗ੍ਰਹ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ। ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਉਹ ਪਿੰਡ ਜੋ ਖਗੋਲ ਚੰਨ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਖਤ੍ਰ ਜਾਂ ਨਛਤ੍ਰ 27 ਮੰਨੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨਖਤ੍ਰ ਜਾਂ ਨਛਤ੍ਰ ‘ਚਿਤ੍ਰਾ’ ਵੀ ਹੈ।”

ਉਪਰੋਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਚਿਤ੍ਰਾ’ ਨਛੱਤਰ ਤੋਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਨਾਮ ਚੇਤਿ ਜਾਂ ਚੇਤਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਨਛੱਤਰਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੁੱਤਾਂ ਜਾਂ ਮੌਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਰੇਕ ਚੇਤੰਨ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ। ਚੇਤ ਤੇ ਵੈਸਾਖ- ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹਨ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਰੁਤੀ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਇਉਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਰੁਤਿ ਸਰਸ ਬਸੰਤ ਮਾਹ ਚੇਤੁ ਵੈਸਾਖ ਸੁਖ ਮਾਸੁ ਜੀਉ॥
ਹਰਿ ਜੀਉ ਨਾਹੁ ਮਿਲਿਆ ਮਉਲਿਆ ਮਨੁ ਤਨੁ ਸਾਸੁ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 927)

ਭਾਵ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਬਸੰਤ ਰੁਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਚੇਤ/ਵੈਸਾਖ ਉਸ ਦੇ ਸੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਖਸਮ (ਨਾਹੁ) ਮਿਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਤਨ ਤੇ ਹਰੇਕ ਸਾਹ ਮਹਿਕ (ਮਉਲ) ਉਠਦਾ ਹੈ। ਚੇਤ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਚੇਤ ਵਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ‘ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ’ ਵਿਚ ਵਿਯੋਗੀ
ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਚੇਤੁ ਬਸੰਤੁ ਭਲਾ ਭਵਰ ਸੁਹਾਵੜੇ॥
ਬਨ ਫੂਲੇ ਮੰਝ ਬਾਰਿ ਮੈ ਪਿਰੁ ਘਰਿ ਬਾਹੁੜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਭਾਵ ਚੇਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਬਸੰਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ ਤੇ ਭਵਰ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਣ ਬ੍ਰਿਛ ਮੌਲਣ ਤੋਂ ਬਸੰਤ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸੇਜ ’ਤੇ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵੀ ਬਸੰਤ ਆ ਜਾਏ। ਅੰਤ ਤੱਤਸਾਰ ਹੈ ਕਿ, “ਨਾਨਕ ਚੇਤਿ ਸਹਜਿ ਸੁਖੁ ਪਾਵੈ ਜੇ ਹਰਿ ਵਰੁ ਘਰਿ ਧਨ ਪਾਏ॥” ਭਾਵ ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ‘ਚੇਤ’ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੱਸ ਕੁਝ ਭਰਮ ਵੀ ਕਲਪੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਜੇਕਰ ਸੋਮ, ਬੁੱਧ, ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨਾਂ- ਦਿਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਭਲੇ ਕਿਵੇਂ ਬੀਤਣ ਇਹ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ‘ਚੇਤਿ’ ਮਹੀਨੇ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰੀਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਅਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਸਤਿ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਤੇ ਰਸਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਜੇ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਚੇਤ ਮਹੀਨਾ ਸਾਰਾ ਹੀ ਭਲਾ ਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਬੀਤੇਗਾ, ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਅਰਾਧਿਆ ਜਾਵੇ, ਨਾਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਓਟ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ।