ਹਰਿ ਜੇਠਿ ਜੁੜੰਦਾ ਲੋੜੀਐ ਜਿਸੁ ਅਗੈ ਸਭਿ ਨਿਵੰਨਿ॥
ਹਰਿ ਸਜਣ ਦਾਵਣਿ ਲਗਿਆ ਕਿਸੈ ਨ ਦੇਈ ਬੰਨਿ॥ (ਪੰਨਾ 134)

ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪ੍ਰਥਾਇ ਜੋ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਾਰਤੀ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਚੇਤ ਤੇ ਵੈਸਾਖ ‘ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ’ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬਤੀਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਜੇਠ ਤੇ ਹਾੜ ‘ਗ੍ਰੀਖਮ ਰੁੱਤ’ ਭਾਵ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਹੈ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਰੁਤੀ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਉਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਗ੍ਰੀਖਮ ਰੁਤਿ ਅਤਿ ਗਾਖੜੀ ਜੇਠ ਅਖਾੜੈ ਘਾਮ ਜੀਉ॥
ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਛੋਹੁ ਦੁਹਾਗਣੀ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਨ ਕਰੀ ਰਾਮ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 928)

ਭਾਵ ਗਰਮੀ (ਗ੍ਰੀਖਮ) ਦੀ ਰੁੱਤ ਬਹੁਤ ਕਰੜੀ ਜਾਂ ਔਖੀ (ਗਾਖੜੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਠ-ਹਾੜ (ਜੇਠ ਅਖਾੜੈ) ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ (ਘਾਮ) ਪੈਂਦੀ ਹੈ। (ਇਸ ਰੁੱਤੇ ਸਭ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਿਸ ਮੰਦਭਾਗੀ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਨਿਗਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ (ਪੇ੍ਰਮ ਬਿਛੋਹੁ) ਸਾੜਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਜੇਕਰ ‘ਜੇਠ’ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਜਯੈਠ’ ਨਛਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਜੇਠ ਹੈ। ਉਂਝ ਜੇਸਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਵੱਡਾ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਕਰਤਾਰ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਦਿ ਵੀ ਹੈ। ‘ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ 27 ਨਛੱਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ ਨਛੱਤ੍ਰ ‘ਜਯੇਸ਼ਠਾ’ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਯੇਸ਼ਠ ਨਛੱਤ੍ਰ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜੇਠ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ‘ਸਮ ਅਰਥ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਜੇਠ ਦੇ ਸਮਾਨਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ: ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਜੇਸਟ, ਜੇਸਠ, ਜਯੇਸ਼ਠ, ਜਯੈਸ਼ਠ ਤੇ ਤਪਨ ਆਦਿ ਹਨ।

ਇਧਰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਦਿਨ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਰਮ ਵੀ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਨਿਰਜਲਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਅਰੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਮਰਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਖਾਸ ਦਿਨ ’ਤੇ ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਾਉਣੀਆਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲੋਂ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਲਈ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਜਲ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਚੱਲਦੀ ਹੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਅਰਥ ਹੋਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਖਾਸ ਦਿਨ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨਾਂ ’ਤੇ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਗ੍ਰੀਖਮ ਰੁੱਤ ’ਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਜੇਠੇ ਲੜਕੇ ਜਾਂ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਭਰਮ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਪਰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਖਾਸ ਵਾਰ ਤੇ ਨਛੱਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਭੂਚਾਲ ਤੇ ਕਾਲ ਪੈਣ ਦੀਆਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਦੇ ਭਾਣੇ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫੋਕਟ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਸ ਗ੍ਰੀਖਮ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਤਨ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਬੇਅੰਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ਪੱਖੇ, ਕੂਲਰ, ਏ. ਸੀ. ਆਦਿ। ਇਹ ਸਭ ਤਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡਾ ਕਾਫੀ ਵਰਗ ਨੀਮ-ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਿਗਆਨਕ ਸੋਚ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਸਿਉਂ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਜੇਠ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਰਾਹੀਂ ਸਬਕ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ:

ਮਾਹੁ ਜੇਠੁ ਭਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮੁ ਕਿਉ ਬਿਸਰੈ॥ ਥਲ ਤਾਪਹਿ ਸਰ ਭਾਰ ਸਾ ਧਨ ਬਿਨਉ ਕਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਭਾਵ ਜੇਠ ਮਹੀਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਿਸਰਦਾ। ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਕਰਕੇ ਭੱਠ ਵਾਂਗ (ਸਰ ਭਾਰ) ਥਲ ਤਪਦੇ ਹਨ। (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤਪਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ), ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ (ਸਾਧਨ) ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਨ ਦੇ ਤਪਣ ਦਾ ਮਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ
ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਰੂਹ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲੇਪਣ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਸ਼ੇ, ਐਕਸੀਡੈਂਟ, ਗੁੱਸਾ-ਖੋਰੀ, ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆਵਾਂ, ਉਦਾਸੀ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੈ।

ਧਰਮ, ਨੇਕੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਭਜਨ, ਭਾਣਾ, ਉੱਦਮ, ਕਿਰਤ, ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਗੁਰਮਤੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਸੂਲ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਵਰਕੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ?’ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਸੱਚੀ ਆਸਤਿਕਤਾ ਦਾ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਉੱਪਰ ਸਾਨੂੰ ਫ਼ਖ਼ਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹਾਂ, ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਜੇਠ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੀਸ ਨਿਵਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗੇ ਰਹੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਮ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲਾ ਲਵੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀਰੇ-ਮੋਤੀ ਆਦਿ ਐਸਾ ਕੀਮਤੀ ਧਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਚੋਰ ਚੁਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਕੌਤਕ ਹਨ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਧਨ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜੀਵ ਉਹੀ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਧੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ? ਹੇ ਨਾਨਕ! ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਜੋਗ ਦਾ ਅਨੰਦ ਉਹੀ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਥ ਮਿਲ ਜਾਏ। ਅੰਤ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਹੈ

“ਹਰਿ ਜੇਠੁ ਰੰਗੀਲਾ ਤਿਸੁ ਧਣੀ ਜਿਸ ਕੈ ਭਾਗੁ ਮਥੰਨਿ॥”

ਭਾਵ ਜੇਠ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਭਾਗ ਜਾਗੇ। (ਮੱਥੇ ਦੇ ਭਾਗ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਗਣਗੇ)