ਆਸਾੜੁ ਤਪੰਦਾ ਤਿਸੁ ਲਗੈ ਹਰਿ ਨਾਹੁ ਨ ਜਿੰਨਾ ਪਾਸਿ॥
ਜਗਜੀਵਨ ਪੁਰਖੁ ਤਿਆਗਿ ਕੈ ਮਾਣਸ ਸੰਦੀ ਆਸ॥ (ਪੰਨਾ 134)

ਅਸੀਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਨਾਉਂ ‘ਹਾੜ’ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸਮ ਅਰਥ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨਅਰਥੀ ਨਾਮ: ਅਸਾਢ, ਅਸਾੜ, ਅਹਾੜ, ਅਖਾਢ, ਅਖਾੜ, ਆਸਾੜ, ਆਖਾੜ, ਸ਼ੁਚਿ ਆਦਿ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਹੀਨਾਂ ਗ੍ਰੀਖਮ ਰੁੱਤ ਭਾਵ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਦੁਖਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਸਾੜ ਤਪੰਦੇ ਨੂੰ ਸੁਹੰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਸੀਂ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ‘ਆਸਾੜ’ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣੀਏ ਤਾਂ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਉਤ੍ਰਾਸ਼ਾਢਾ’ ਨਛੱਤ੍ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼’ ਕ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਾੜ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਖਾਢ) ਹਾੜ ਦਾ ਮਹੀਨਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਮਹੀਨਾ। ‘ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਾਈ ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਵੀਵਾਂ ਨਛੱਤਰ ‘ਉੱਤਰਾਸ਼ਾਢਾ’ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੱਥ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਚ ‘ਉੱਤਰਾਸ਼ਾਢਾ’ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਤੱਤਸਾਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨਛੱਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਪਰ ਹਾੜ੍ਹ ਜਾਂ ਆਸਾੜ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰਹਮਾਹ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿਚ ਆਸਾੜ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਆਸਾੜੁ ਭਲਾ ਸੂਰਜੁ ਗਗਨਿ ਤਪੈ॥ ਧਰਤੀ ਦੂਖ ਸਹੈ ਸੋਖੈ ਅਗਨਿ ਭਖੈ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਭਾਵ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹਾੜ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਨਮੀ ਨੂੰ ਸੋਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਅ ਜੰਤ ਬਹਤੁ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, “ਨਾਨਕ ਜਿਸ ਨੋ ਇਹੁ ਮਨੁ ਦੀਆ ਮਰਣੁ ਜੀਵਣੁ ਪ੍ਰਭ ਨਾਲੇ” ਭਾਵ ਜਿਸ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ੳਸੁ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਫਰ ਵਿਚ ਹਾੜ ਦੇ ਕਹਿਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੇਕ ਪੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਤਨ ਦੇ ਤਲ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ- ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹਾੜ ਤੀਕ ਘਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਹਾੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਫਸਲ ਵੈਸਾਖ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਂਭ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੁਰਾਤਨ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਘਰ ਅਨਾਜ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਿਆਹ ਕੁਲ਼ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਰਕਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਉਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੀਜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਫਸਲ ਇਸ ਬਾਰਿਸ਼ ਉੱਪਰ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਸੀ, “ਬਰਸੇ ਅੱਧ ਹਾੜ ਤਾਂ ਭਰੇ ਭੰਡਾਰ।” ਜੇਕਰ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਮੀਂਹ ਨਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਕਾਲ ਪੈਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

‘ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਡਰ ਤੇ ਭਰਮ ਵੀ ਹਨ ਕਿ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜੋਗਣੀ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। (ਜੋਗਣੀ ਜਾਂ ਕਲਜੋਗਣੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਬੁਰੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਤਿਹਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਲਜੋਗਣਾਂ ਪੂਜਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾੜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੱਖ ਦੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਯੋਗਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਾੜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਚਾਨਣ ਪੱਖ ਦੀ ਚਾਨਣ ਪੱਖ ਦੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਯਨ ਇਕਾਦਸ਼ੀ’ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। (ਸ਼ਯਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੋਣਾ ਹੈ) ਲੋਕ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਚਾਨਣੇ ਪੱਖ ਦੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਭਰਮ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇ ਪੱਤਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਛੱਤਰ, ਜਨਮ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਤੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੰਨਤਾਂ-ਮਨਾਉਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉੱਪਰ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨਿਰਭਉ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਭਰਮ, ਜੋਗਣਾਂ, ਕਲਜੋਗਣਾਂ ਦੇ ਡਰ ਸਾਡੇ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਫਟਕਣਗੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਸਾੜ ਮਹੀਨੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹਾੜ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਜੋ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਓਟ ਆਸਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਆਸ ਉੱਪਰ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਆਸ ਉੱਪਰ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗਲ ਵਿਚ ਜਮ ਦੀ ਫਾਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹਾ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਉਹਦੇ ਮੱਥੇ ਦਾ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪਛਤਾਵਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰੇ ਤਾਂ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰਖਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮਿਹਰ ਕਰ ਕਿ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬਣੀ ਰਹੇ ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੱਤਸਾਰ ਹੈ ਕਿ ਆਸਾੜ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਤਪੰਦੇ ਤੋਂ ਸੁਹੰਦਾ ਭਾਵ ਸੁਹਾਵਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਆਸਾੜੁ ਸੁਹੰਦਾ ਤਿਸੁ ਲਗੈ ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਹਰਿ ਚਰਣ ਨਿਵਾਸ॥ (ਪੰਨਾ 134)

ਭਾਵ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਿਆ ਰਹੇ (ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਵੇ) ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਜਾਪੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਤਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਸਫਰ ਕਰਾ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਸੀਤਲ ਕਰਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਚੱਜ-ਆਚਾਰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਸਾੜ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ।