ਸਾਵਣਿ ਸਰਸੀ ਕਾਮਣੀ ਚਰਨ ਕਮਲ ਸਿਉ ਪਿਆਰੁ॥
ਮਨੁ ਤਨੁ ਰਤਾ ਸਚ ਰੰਗਿ ਇਕੋ ਨਾਮੁ ਅਧਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 134) ਭਾਰਤੀ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਜੇਠ-ਹਾੜ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਪ੍ਰਥਾਇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਰੁਤੀ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ: ਰੁਤਿ ਬਰਸੁ ਸੁਹੇਲੀਆ ਸਾਵਣ ਭਾਦਵੇ ਆਨੰਦ ਜੀਉ॥
ਘਣ ਉਨਵਿ ਵੁਠੇ ਜਲ ਥਲ ਪੂਰਿਆ ਮਕਰੰਦ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 928) ਭਾਵ, ਹੇ ਸਖੀਏ! ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ (ਰੁਤਿ ਬਰਸੁ) ਬੜੀ ਸੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਵਣ ਭਾਦਰੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਨੀਵੇਂ ਹੋ ਕੇ (ਘਣ ਉਨਵਿ) ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰਿਆ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਤਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ‘ਸਾਵਣਿ’ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣੀਏ ਤਾਂ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਵਣ-ਸਉਣ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ‘ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਾਈ ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਝੀਵਾਂ ਨਛੱਤਰ ਸ਼੍ਰਵਣ ਹੈ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼’ (ਕ੍ਰਿਤ ਗਿ: ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਵਣ- ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼੍ਰਾਵਣ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਵਣ, ਸਉਣ, ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਹੀਨਾ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਸਾਵਣ ਸ਼ਬਦ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ‘ਸਮ ਅਰਥ ਕੋਸ਼’ (ਕ੍ਰਿਤ ਗਿ: ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਵਿਚ ਸਾਵਣ ਦੇ ਸਮਾਨਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ-- ਸਉਣ, ਸੌਣ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ, ਸ੍ਰਾਵਣਿਕ, ਨਭ, ਨਭਸ ਆਦਿ ਹਨ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ‘ਨਭ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਾਉਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ, ਜਲ, ਬੱਦਲ, ਵਰਖਾ, ਮੀਂਹ ਆਦਿ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਵਣਿ (ਸਾਵਣ) ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਰਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਜੋਗ ਤੇ ਸੰਜੋਗ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੈ ਪਰ ਤੱਤਸਾਰ ਵਜੋਂ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਵਿਚ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ‘ਮਲਾਰ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦੇ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਬਰਖਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ ਦਰ ਤੋਂ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਨਾਨਕ ਸਾਵਣਿ ਜੇ ਵਸੈ ਚਹੁ ਓਮਾਹਾ ਹੋਇ॥
ਨਾਗਾਂ ਮਿਰਗਾਂ ਮਛੀਆਂ ਰਸੀਆਂ ਘਰਿ ਧਨੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1279) ਭਾਵ ਹੇ ਨਾਨਕ! ਜਦ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਦਾ ਤਾਂ ਚਾਰ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ, ਹਿਰਨਾਂ ਨੂੰ, ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇ ਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰਸ ਮਾਣਨ ਲਈ ਧਨ ਪਦਾਰਥ ਹੋਣ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਣ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: ਨਾਨਕ ਸਾਵਣਿ ਜੇ ਵਸੈ ਚਹੁ ਵੇਛੋੜਾ ਹੋਇ॥
ਗਾਈ ਪੁਤਾ ਨਿਰਧਨਾ ਪੰਥੀ ਚਾਕਰੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1279) ਭਾਵ ਹੇ ਨਾਨਕ! ਸਾਵਣ ਦੀ ਬਰਖਾ ਨਾਲ ਚਾਰ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਈਪੁਤਾ (ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਹਲੀਂ ਜੁੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ), ਨਿਰਧਨਾਂ (ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਰੁਕਦੀ ਹੈ) ਪੰਥੀ (ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ) ਅਤੇ ਚਾਕਰ (ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ)। ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਸਾਵਣਿ ਸਰਸ ਮਨਾ ਘਣ ਵਰਸਹਿ ਰੁਤਿ ਆਏ॥ (ਪੰਨਾ 1108) ਭਾਵ ਹੇ ਮਨਾ! ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਵੀ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਹੈਂ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਅੰਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ: ਨਾਨਕ ਸਾ ਸੋਹਾਗਣਿ ਕੰਤੀ ਪਿਰ ਕੈ ਅੰਕਿ ਸਮਾਵਏ॥ (ਪੰਨਾ 1108) ਭਾਵ ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੋਹਾਗਣ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਲੋਕ ਹੈ: ਸਾਵਣੁ ਆਇਆ ਹੇ ਸਖੀ ਜਲਹਰੁ ਬਰਸਨਹਾਰੁ॥
ਨਾਨਕ ਸੁਖਿ ਸਵਨੁ ਸੋਹਾਗਣੀ ਜਿਨ੍ ਸਹ ਨਾਲਿ ਪਿਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1280) ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੱਦਲ ਬਰਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੁਖੀ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਸਬੰਧੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਭਰਮ ਵੀ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਸਰੀਰ ਸੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਰਸਾਤੀ ਰੁੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰਹ ਤੇ ਸੱਸ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਾ ਅਸ਼ੁੱਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੇਕੇ ਆ ਕੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਮਿਲ ਲੈਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਫਿਰਕਿਆਂ ’ਚ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ‘ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ’ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੂਜਾ ਲਈ ‘ਕਾਮਕਾ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ’ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਲੋਕ- ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜੁੜੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਸੂਈ ਘੋੜੀ ਅਸ਼ੁੱਭ ਤੇ ਭਾਦਰੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਗਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦੀ। ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ: ਸਾਵਣ ਘੋੜੀ, ਭਾਦੋਂ ਗਾਂ, ਉਜੜੇ ਘਰ ਜਾਂ ਉਜੜੇ ਗਿਰਾਂ। ਜੇਕਰ ਸਉਣ ਮਹੀਨੇ ਬਰਸਾਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕ-ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁੱਡੀ ਫੂਕਣ ਜਾਂ ਗੋਹਾ ਹੋਲੀ ਖੇਡਣ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਿਆਂ ਮੀਂਹ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਿਗਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਭਰਮ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਂਜ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਰਚਿਤ ਇਹ ਸਲੋਕ ਸਭਨਾ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸਾਵਣਿ ਸਰਸੀ ਕਾਮਣੀ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਵੀਚਾਰਿ॥
ਨਾਨਕ ਸਦਾ ਸੁਹਾਗਣੀ ਗੁਰ ਕੈ ਹੇਤਿ ਅਪਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1285) ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਬਨਸਪਤੀ ਹਰੀ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ (ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ) ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਪੇ੍ਰਮ ਕੀਤਿਆਂ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ ਸੁਹਾਗਵਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਜੋ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਂਝ ਵਿਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸਾਵਣ ਵਿਚ ਉਹ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਪੇ੍ਮ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਨਾਮ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਹੈ: ਸਾਵਣੁ ਤਿਨਾ ਸੁਹਾਗਣੀ ਜਿਨ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਉਰਿ ਹਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 134) ਭਾਵ ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਈ ਠੰਢ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਹਾਰ ਪਰੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। | 
