ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਉਪਰੰਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ— ‘ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ’। ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਤਕਰੇ ਤਿਆਗ ਦਿਓ ਜੋ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਜਾਣ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਭੇਦ ਭਾਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਕੀ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸਬਕ ਸੀ। ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਜਾ ਦੱਸੀ, ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ/ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹੋ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਧਰ ਕਾਜ਼ੀ ਤੇ ਨਵਾਬ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖੜੋਤੇ ਹੋਏ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵਾਚਦੇ ਰਹੇ।ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਮਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ? ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸਨ ਕਿ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਘੋੜੇ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਘਰ ਵਿਚ ਸੂਈ ਘੋੜੀ ਦਾ ਵਛੇਰਾ ਖੂਹੀ ਵਿਚ ਨਾ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਨਮਾਜ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿੱਜੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਮਗਨ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਪਾੜ੍ਹਤ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਜ਼ੀ ਤੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਇਸ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਹਰੇਕ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋ ਭਾਵੇਂ ਕਿਰਤ ਹੋਵੇ, ਕੀਰਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਧੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਤਦ ਤਕ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਮਨ ਸਾਡੀ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਅਸੀਂ ਬੇਤਾਲੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਾਨੂੰ ਇਕਸੁਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਨਸਾਨ ਅਧੂਰੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਸਬੰਧੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:- ਇਹੁ ਮਨੁ ਕਰਮਾ ਇਹੁ ਮਨੁ ਧਰਮਾ॥
ਇਹੁ ਮਨੁ ਪੰਚ ਤਤੁ ਤੇ ਜਨਮਾ॥
ਸਾਕਤੁ ਲੋਭੀ ਇਹੁ ਮਨੁ ਮੂੜਾ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਜਪੈ ਮਨੁ ਰੂੜਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 415) ਭਾਵ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਜੂਦ ‘ਤਨ’ ਵਿਚ ਇਹ ‘ਮਨ’ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਧਰਮ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿਚ ਮੂਰਖ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪੇ ਸੋ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸੁੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੀ ‘ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ’ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ਿਆ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦਾ ਮੰਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। | 
