ਅਸੁਨਿ ਪ੍ਰੇਮ ਉਮਾਹੜਾ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਜਾਇ॥
ਮਨਿ ਤਨਿ ਪਿਆਸ ਦਰਸਨ ਘਣੀ ਕੋਈ ਆਣਿ ਮਿਲਾਵੈ ਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 134) ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਵਲੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਾਦਰੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਚੁਮਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਸੂ ਤੇ ਕੱਤਕ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ: ਅੱਸੂ ਮਾਂਹ ਨਿਰਾਲੇ, ਦਿਨੇ ਧੁੱਪਾਂ ਰਾਤੀਂ ਪਾਲੇ। ਜੇਕਰ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਵੀਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ, “ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਨਛੱਤ੍ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਲਈ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਨਛੱਤ੍ਰ ਤੋਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਨਾਮ ਅੱਸੂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ‘ਸਮ ਅਰਥ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਅੱਸੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ-- ਅਸੁਨ, ਅਸੌਜ, ਆਸ਼੍ਵਿਨ, ਆਸ਼੍ਵਿਸਜ, ਇਖ, ਕਾਰ, ਕੁਆਰ, ਕ੍ਵਾਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਅਸੁਨਿ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਸ਼੍ਵਿਨ, ਅਸ਼੍ਵਨੀ) ਅੱਸੂ, ਕੁਆਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਮਕਲੀ ਰੁੱਤੀ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਰੁਤਿ ਸਰਦ ਅਡੰਬਰੋ ਅਸੂ ਕਤਕੇ ਹਰਿ ਪਿਆਸ ਜੀਉ॥
ਖੋਜੰਤੀ ਦਰਸਨੁ ਫਿਰਤ ਕਬ ਮਿਲੀਐ ਗੁਣਤਾਸ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 928) ਭਾਵ: ਜਦ ਅੱਸੂ ਕੱਤੇ ਵਿਚ ਇਸ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤਾਂਘ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਇਸ ਤਾਂਘ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ (ਗੁਣਤਾਸ) ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੱਦ ਹੋਵੇ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਤੁਖਾਹੀ ਵਿਚ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ: ਅਸੁਨਿ ਆਉ ਪਿਰਾ ਸਾ ਧਨ ਝੂਰਿ ਮੁਈ॥
ਤਾ ਮਿਲੀਐ ਪ੍ਰਭ ਮੇਲੇ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਖੁਈ॥ (ਪੰਨਾ 1108)
ਭਾਵ ਭਾਦਰੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਚੁਮਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਰੁੱਤੇ ਜੀਵ ਰੂਪ ਵਿਜੋਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਹੈ, ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆਓ, ਸਾਧਨ (ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ) ਝੂਰ ਝੂਰ ਕੇ ਮਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝ ਕੇ ਭੁੱਲ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲਾਓ ਤਾਂ ਮਿਲ ਸਕੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਹੈ:
ਝੂਠਿ ਵਿਗੁਤੀ ਤਾ ਪਿਰ ਮੁਤੀ ਕੁਕਹ ਕਾਹ ਸਿ ਫੁਲੇ॥
ਆਗੈ ਘਾਮ ਪਿਛੈ ਰੁਤਿ ਜਾਡਾ ਦੇਖਿ ਚਲਤ ਮਨੁ ਡੋਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 1109) ਭਾਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਝੂਠੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਮੈਂ ਛੁੱਟੜ (ਪਿਰ ਮੁੱਤੀ) ਖੁਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹਾਂ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਸੂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਿਲਛੀ ਤੇ ਕਾਹੀ ਨੂੰ ਬੂਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਦਹ ਦਿਸਿ ਸਾਖ ਹਰੀ ਹਰੀਆਵਲ ਸਹਜਿ ਪਕੈ ਸੋ ਮੀਠਾ॥
ਨਾਨਕ ਅਸੁਨਿ ਮਿਲਹੁ ਪਿਆਰੇ ਸਤਿਗੁਰ ਭਏ ਬਸੀਠਾ॥ (ਪੰਨਾ 1109) ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਹਰਿਆਵਲ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਧੀਰਜ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਨਾਨਕ! ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਗੁਰੂ ਰੂਪੀ ਵਿਚੋਲੇ (ਬਸੀਠਾ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਮ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਚੰਗੀ ਰੁੱਤ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਮਹੀਨਾ ਸ਼ੁੱਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਵਰਗ ਨੇ ਇਹ ਭਰਮ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਨਛੱਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜੇ ਹਨ ਪਰ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਚੰਗੀ ਰੁੱਤ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਬਾਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਅਖਾਣ ਹੈ, ‘ਅੱਸੂ ਭਾਲੇ ਮੇਘਲਾ, ਭੂਲੀ ਫਿਰੇ ਗੰਵਾਰ’। ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਨਰਾਤਿਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਦੀ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਮ ਤੋਂ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਂਝ ਵੀ ਅੱਸੂ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਰੁੱਤ ਬਦਲੀ, ਦੂਜਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਹਨੇਰੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸਰਾਧ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਜਿਊਂਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ, ਮੋਇਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੇ ਖੀਰ-ਕੜਾਹ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ। ਇਹ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਰਗ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪਾਪ ਅੰਕੁਸ਼ਾਂ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਪਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਬੰਦਗੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਿਤ, ਵਾਰ, ਰੁੱਤ, ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਭਰਮ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਅੱਸੂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਜੋਗੀ ਜੀਵ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਵੇਦਨਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਸੂ (ਅਸੁਨਿ) ਦੀ ਭਲੀ ਰੁੱਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ ਦਾ ਉਮਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਤਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਘਣੀ ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ! ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਾ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਸੰਤ ਜਨ ਹਨ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਲੱਗੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਤੇ ਇਸ ਅਨੰਦ ਦੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸ ਚੱਖਿਆ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਂ-ਮੇਰੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਾਨੂੰ ਲੜ ਲਾਈ ਰੱਖੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਕੰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਵਿਛੜ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸਦੀਵੀ ਸੁੱਖ ਦੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਸੁਖੀ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ (ਮਾਇਆ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਸਾਰ ਵਜੋਂ ਮਿਹਰ ਸਾਨੂੰ ਬਾਣੀ/ਬਾਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। | 
