ਮਧੁਰ ਬਚਨ ਸਮਸਰਿ ਨ ਪੁਜਸਿ ਮਧੁ, ਕਰਕ ਸਬਦ ਸਰਿ ਬਿਖੁ ਨ ਬਿਖਮ ਹੈ॥
ਮਧੁਰ ਬਚਨ ਸੀਤਲਤਾ ਮਿਸਟਾਨ ਪਾਨ, ਕਰਕ ਸਬਦ ਸ-ਤਪਤ ਕਟੁ ਕਮ ਹੈ॥
ਮਧੁਰ ਬਚਨ ਕੈ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਅਉ ਸੰਤੋਖ ਸਾਂਤਿ, ਕਰਕ ਸਬਦ ਅਸੰਤੋਖ ਦੋਖ ਸ੍ਰਮ ਹੈ॥
ਮਧੁਰ ਬਚਨ ਲਗਿ ਅਗਮ ਸੁਗਮ ਹੋਇ, ਕਰਕ ਸਬਦ ਲਗਿ ਸੁਗਮ ਅਗਮ ਹੈ॥256॥ (ਕਬਿੱਤ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ) ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੋਸਤੀ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਾਡੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਬੋਲ- ਬਾਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਦਾਨਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ’ਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ- ‘ਚੰਗੇ ਬੋਲ ਤੇ ਮੰਦੇ ਬੋਲ’। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 31ਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਗੁਣ/ਅਵਗੁਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਇਆ- ਇਕ ‘ਕਾਂ’ ਦੀ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਪਰ ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁਰੇ ਬੋਲਾਂ ਭਾਵ ਮੰਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਿੱਤਰ ਸਨੇਹੀ ਬਣ ਕੇ ਮਾਣ/ਸਨਮਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਥਨ ਹੈ: ਕਾਉ ਨ ਭਾਵੈ ਬੋਲਿਆ ਕੋਇਲ ਬੋਲੀ ਸਭਨਾਂ ਭਾਣੀ।
ਬੁਰਬੋਲਾ ਨ ਸੁਖਾਵਈ ਮਿਠਬੋਲਾ ਜਗਿ ਮਿਤੁ ਵਿਡਾਣੀ। (ਵਾਰ 31:1) ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਘਰ-ਪਰਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਝਗੜੇ ਤੇ ਮਨ-ਮੁਟਾਵ ਮੰਦੇ ਬੋਲਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਹਨ। ਬੇਅੰਤ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਸਾਡੇ ਗੁਸੈਲੇ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਹੰਕਾਰੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੱਜਣ ਉੱਚ- ਰੁਤਬਿਆਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕੁਰੱਖਤ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਬੇਅੰਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਮੰਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ੁਬਾਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਸਹੇੜੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਤੱਥ ਤੇ ਸਿਆਣਪਾਂ ਵੀ ਪੇ੍ਰਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰ ਕਮਾਨ ’ਚੋਂ ਤੇ ਗੱਲ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਚੋਂ- ਇਹ ਇਕ ਵਾਰੀ ਨਿਕਲੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੀ। ਬੇ-ਬੁੱਧ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਭੇੜ ਨੇ ਅਮੀਰ ਸਿੱਖੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਮੰਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕਰਕੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਦਾ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਜੱਗ ਜਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਸ ਅਕਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ, ਤਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਫੁਰਮਾਇਆ: ਮਿਠ ਬੋਲੜਾ ਜੀ ਹਰਿ ਸਜਣੁ ਸੁਆਮੀ ਮੋਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 784) ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ: ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਸਭ ਕਉ ਸੰਤੋਖੈ॥ (ਪੰਨਾ 299) ਭਾਵ ਕਿ ਕੋਮਲ ਬਚਨ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਾਂ ਸਮੂਹ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੂਹ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਂ ਨਿਚੋੜ,ਮਿੱਠਤ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਹੈ: ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 470) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿੱਕਾ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦੇ ਹਨ: ਇਕੁ ਫਿਕਾ ਨ ਗਾਲਾਇ ਸਭਨਾ ਮੈ ਸਚਾ ਧਣੀ॥
ਹਿਆਉ ਨ ਕੈਹੀ ਠਾਹਿ ਮਾਣਕ ਸਭ ਅਮੋਲਵੇ॥ (ਪੰਨਾ 1384) ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕਬਿੱਤ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਸੁਮੇਲਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਫਿਰ ਚੰਗੇ ਤੇ ਬੁਰੇ ਦਾ ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਹਰ ਚਮਕਦੀ ਸ਼ੈਅ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।’ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਭ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗੁਣ/ਅਵਗੁਣ, ਬੋਲ-ਬਾਣੀ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਆਟਾ ਤੇ ਖੰਡ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਚਖੀਏ ਤਾਂ ਫਿੱਕੇ ਮਿੱਠੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੋਨਾ ਤੇ ਪਿੱਤਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ ਪਰ ਪਾਰਖੂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਤੇ ਕੋਇਲ ਇੱਕੋ ਜੈਸੇ ਕਾਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਕੌੜੇ-ਮਿੱਠੇ ਕਰਕੇ ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਓ ਕਿ ਸਾਧ ਤੇ ਅਸਾਧ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਕਰਨੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਜੈਸੇ ਚੂਨੋ ਖਾਂਡ ਸ੍ਵੇਤ ਏਕ ਸੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤ, ਪਾਈਐ ਤਉ ਸ੍ਵਾਦ ਰਸ ਰਸਨਾ ਕੈ ਚਾਖੀਐ॥
ਜੈਸੇ ਪੀਤ ਬਰਨ ਹੀ ਹੇਮ ਅਰੁ ਪੀਤਰ ਹੁਇ, ਜਾਨੀਐ ਮਹਤ ਪਾਰਖਦ ਅਗ੍ਰ ਰਾਖੀਐ॥
ਜੈਸੇ ਕਊਆ ਕੋਕਿਲਾ ਹੈ ਦੋਨੋ ਖਗ ਸਿਆਮ ਤਨ, ਬੂਝੀਐ ਅਸੁਭ ਸੁਭ ਸਬਦ ਸੁ ਭਾਖੀਐ ॥
ਤੈਸੇ ਹੀ ਅਸਾਧ ਸਾਧ ਚਿਹਨ ਕੈ ਸਮਾਨ ਹੋਤ, ਕਰਨੀ ਕਰਤੂਤ ਲਗਿ ਲਛਨ ਕੈ ਲਾਖੀਐ॥596॥ (ਕਬਿੱਤ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ) ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਕਬਿੱਤ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
□ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ (ਮਧੁਰ ਬਚਨ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਹਿਦ (ਮਧੁ) ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੌੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਕਰਕ ਸ਼ਬਦ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜ਼ਹਿਰ (ਬਿਖੁ) ਵੀ ਦੁਖਦਾਈ (ਬਿਖਮ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
□ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ, ਮਿੱਠੇ ਰਸਪਾਨ (ਮਿਸਟਾਨ ਪਾਨ) ਕਰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਲਤਾ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਰੱਖਤ ਬੋਲਾਂ (ਕਰਕ ਸ਼ਬਦ) ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਤਪਸ਼ (ਸ-ਤਪਤ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਕੁੜੱਤਣ (ਕਟੁ) ਵੀ ਥੋੜੀ (ਕਮ) ਹੈ
□ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਸਦਕਾ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਰ ਕਠੋਰ ਤੇ ਕੁੜੱਤਣ ਭਰਪੂਰ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਅਸ਼ਾਂਤੀ (ਅਸੰਤੋਖ), ਔਗੁਣ (ਦੋਖ) ਅਤੇ ਥਕੇਵਾਂ (ਸ੍ਰਮ) ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
□ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਸਦਕਾ ਔਖਾ (ਅਗਮ) ਕੰਮ ਵੀ ਸੌਖਾ (ਸੁਗਮ) ਜੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੌੜੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੌਖਾ ਤੇ ਸਰਲ ਕੰਮ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। | 
