‘ਗੱਗਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਅੱਖਰ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਰਗ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੰਠ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1 ਪਟੀ' ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੱਗਾ ਅੱਖਰ ਸੱਤਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਗਗੈ ਕੋਇ ਗਾਇ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਗਲੀ ਗੋਬਿਦੁ ਗਰਬਿ ਭਇਆ॥
ਘੜਿ ਭਾਂਡੇ ਜਿਨਿ ਆਵੀ ਸਾਜੀ ਚਾੜਣ ਵਾਹੈ ਤਈ ਕੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 832)

ਭਾਵ-ਗਗੈ (ਗ) ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ (ਗੋਬਿਦੁ) ਨੇ ਜੀਵ ਰੂਪੀ ਭਾਂਡੇ (ਗੋਇ ਗਾਇ) ਘੜੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਕਰਤੇ ਨੂੰ ਹੰਕਾਰੀ (ਗਰਬਿ) ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਗੱਲਾਂ (ਗਲੀ) ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਕਰਤੇ ਨੇ ਸੰਸਾਰ (ਆਵੀ) ਸਾਜਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਜਨਮ ਮਰਨ (ਚਾੜਣ ਵਾਹੈ) ਦਾ ਗੇੜ ਵੀ ਤਿਆਰ (ਤਈ ਕੀਆ) ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਵੀ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੱਚੇ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਗੁੱਗਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ‘ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 3 ਪਟੀ” ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਦੇ ਹਨ:

ਗਗੈ ਗੋਬਿਦੁ ਚਿਤਿ ਕਰਿ ਮੂੜੇ ਗਲੀ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਇਆ॥
ਗੁਰ ਕੇ ਚਰਨ ਹਿਰਦੈ ਵਸਾਇ ਮੂੜੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਨਹ ਸਭ ਬਖਸਿ ਲਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 435)

ਭਾਵ-ਹੇ ਮੂੜੇ ! ਪਰਮਾਤਮਾ (ਗੋਬਿਦੁ) ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕਰ ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਵਲ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹੇ ਮੁੜੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਧਰ, ਤੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ੇ ਜਾਣਗੇ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਮਹਲਾ 5 ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੱਗਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਗਗਾ ਗੋਬਿਦ ਗੁਣ ਰਵਹੁ ਸਾਸਿ ਸਾਸਿ ਜਪਿ ਨੀਤ॥
ਕਹਾ ਬਿਸਾਸਾ ਦੇਹ ਕਾ ਬਿਲਮ ਨ ਕਰਿਹੋ ਮੀਤ॥
ਨਹ ਬਾਰਿਕ ਨਹ ਜੋਬਨੈ ਨਹ ਬਿਰਧੀ ਕਛੁ ਬੰਧੁ॥
ਓਹ ਬੇਰਾ ਨਹ ਬੂਝੀਐ ਜਉ ਆਇ ਪਰੈ ਜਮ ਫੰਧੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 254)

ਭਾਵ-ਹੇ ਜਗਿਆਸੂ ! ਗੱਗਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਸੁਆਸ ਸੁਆਸ ਪ੍ਰਭੂ (ਗੋਬਿਦੁ ਨੂੰ ਨਿਤ (ਨੀਤ) ਚੇਤੇ ਕਰੋ (ਰਵਹੁ) ਭਾਵ ਨਾਮ ਜਪੋ। ਇਸ ਦੇਹ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ (ਬਿਸਾਸਾ) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੇ ਮਿੱਤਰ (ਮੀਤ)! ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੋਂ ਕਦੀ ਢਿੱਲ (ਬਿਲਮ) ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਬਚਪਨ ਹੋਵੇ, ਜੁਆਨੀ (ਜੋਬਨੈ) ਜਾਂ ਬੁਢਾਪਾ (ਬਿਰਧੀ) ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਰੋਕ (ਬੰਧੂ) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ (ਬੇਰਾ) ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਜਦੋਂ ਜਮ ਦੀ ਫਾਹੀ (ਜਮ ਫੰਧੂ) ਗਲ਼ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ‘ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੱਗਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਗਗਾ ਗੁਰ ਕੇ ਬਚਨ ਪਛਾਨਾ॥
ਦੂਜੀ ਬਾਤ ਨ ਧਰਈ ਕਾਨਾ॥
ਰਹੈ ਬਿਹੰਗਮ ਕਤਹਿ ਨ ਜਾਈ॥
ਅਗਹ ਗਹੈ ਗਹਿ ਗਗਨ ਰਹਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340)

ਭਾਵ-ਜਿਸ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਵੱਲ (ਨ ਧਰਈ ਕਾਨਾ) ਕੰਨ ਨਹੀਂ ਧਰਦਾ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬਿਰਤੀ ਨਿਰਲੇਪ (ਬਿਹੰਗਮ-ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗਮਨ ਰੱਖਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਛੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤੇ ਭਾਵ ਅਰਥ ਵਿਰਕਤ ਸਾਧੂ ਹੋ ਗਿਆ।) ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੰਛੀ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੱਗਾ-ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕੇਵਲ ਮੌਖਿਕ ਵਿਖਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿਮਰਨ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਹਲੀਮੀ ਦਾ ਗੁਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਉਪਰ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਥਾਂ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਘ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼

ਘੱਘਾ-ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਅੱਖਰ ਤੇ ਛੇਵਾਂ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਰਗ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅੱਖਰ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੰਠ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਘ ਲਈ ਉਚਾਰਨ ਸੇਧ ਦਿੰਦਿਆਂ ‘ਘੱਗਾ’ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਘਘੈ ਤੇ ਘਘਾ ਹੈ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਗਾਫ਼ ਨਾਲ ਹੇ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ‘ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਘ-ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ

ਘਘੈ ਘਾਲ ਸੇਵਕੁ ਜੇ ਘਾਲੈ ਸਬਦਿ ਗੁਰੂ ਕੈ ਲਾਗਿ ਰਹੈ॥
ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਜੋ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਣੈ ਇਨ ਬਿਧਿ ਸਾਹਿਬੁ ਰਮਤੁ ਰਹੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੪੩੨)

ਭਾਵ-ਘੜੈ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੇਵਕ ਬਣ ਕੇ ਚੰਗੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਤੇ ਮਾਣ (ਰਮਤੁ) ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ‘ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਘਘੈ ਘਰਿ ਘਰਿ ਫਿਰਹਿ ਤੂੰ ਮੂੜੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 435)

ਭਾਵ-ਹੇ ਮੂੜੇ ! ਤੂੰ ਘਰ ਘਰ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ ਪਰ ਦਦਾ-ਦਾਨ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਕਦੇ ਸਿਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਦਦੈ ਦਾਨੁ ਨ ਤੁਧੁ ਲਇਆ॥

ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਮਹਲਾ 5' ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਘ-ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਘਘਾ ਘਾਲਹੁ ਮਨਹਿ ਏਹ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਦੂਸਰ ਨਾਹਿ॥
ਨਹ ਹੋਆ ਨਹ ਹੋਵਨਾ ਜਤ ਕਤ ਓਹੀ ਸਮਾਹਿ॥
ਘੂਲਹਿ ਤਉ ਮਨ ਜਉ ਆਵਹਿ ਸਰਨਾ॥
ਨਾਮ ਤਤੁ ਕਲਿ ਮਹਿ ਪੁਨਹਚਰਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 254)

ਭਾਵ-ਹੇ ਜਨ ! ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ (ਘਾਲਹੁ) ਕਰ ਲਉ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਦੀਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਹਰ ਥਾਂ (ਜਤ ਕਤ) ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਨ ! ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪਵੇਂ ਤਾਂ ਹੀ ਮਿਲੇਂਗਾ ਤੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ (ਕਲਿ ਮਹਿ) ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਘ-ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ‘ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ” ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਘਘਾ ਘਟਿ ਘਟਿ ਨਿਮਸੈ ਸੋਈ॥
ਘਟ ਫੂਟੇ ਘਟਿ ਕਬਹਿ ਨ ਹੋਈ॥
ਤਾ ਘਟ ਮਹਿ ਘਾਟ ਜਉ ਪਾਵਾ॥
ਸੋ ਘਟੁ ਛਾਡਿ ਅਵਘਟ ਕਤ ਧਾਵਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340)

ਭਾਵ-ਹੇ ਜਨ ! ਹਰੇਕ ਹੀ ਸਰੀਰ (ਘਟਿ ਘਟਿ) ਵਿਚ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਵਾਸ (ਨਿਮਸੈ) ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਘੜਾ ਭੱਜ ਜਾਵੇ (ਘਟ ਫੂਟੇ) ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਕੋਈ ਘਾਟਾ (ਘਟਿ) ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਜੀਵ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ (ਘਟ ਮਹਿ) ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਪੱਤਣ (ਘਾਟ) ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪੱਤਣ ਛੱਡ ਕੇ (ਘਟੁ ਛਾਡਿ), ਭਾਵ ਸੌਖਾ ਰਸਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਔਖੇ ਰਸਤੇ (ਅਵਘਟ) ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈ |

ਘੱਘਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੱਚੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਕਿ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਉੱਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਭਟਕਣਾ ਹੈ। ਹਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਤਾਰਨਹਾਰ ਹੈ।