‘ਙ’ ਅੱਖਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ 10 ਵਾਂ ਅੱਖਰ ਤੇ ਸਤਵਾਂ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ। ਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਵਰਗ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ‘ਕਵਰਗ' ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਵਰਗ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੰਠ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਙੰਙਾ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਙ’ ਅੱਖਰ ਖਾਲੀ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਵਿਚ ਙ,ਞ,ਣ,ੜ ਖਾਲੀ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ “ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਪਦ ‘ਕੰਡੇ ਅੱਖਰ’ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਕਈ ਵੇਰ ਦੇਸ਼ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਅਰ ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਉਚਾਰਣਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਹੁਣ ਮਤਰੂਕ (ਤਿਆਗੇ ਜਾਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ) ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਙੰਙਾ ਅੱਖਰ ਲਗਪਗ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਥਾਂ ਕਈ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਵਰਤੀਂਦਾ ਸੀ, ਐਸੇ ਪਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਝੰਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸ਼ਬਦ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ‘ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਮਹਲਾ 5' ਬਾਣੀ ਦੇ 253 ’ਤੇ 254 ਅੰਗ ਉੱਪਰ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਙ’ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਹਨ। 1. ਕਣਤੀ- ਗਣਨਾ, ਹਿਸਾਬ= ਙਣਤੀ ਕਣੀ ਨਹੀ ਕੋਊ ਛੂਟੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 254) 2. ਙਣਿ- ਗਣਨਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਣਕੇ= ਙਣਿ ਘਾਲੇ ਸਭ ਦਿਵਸ ਸਾਸ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 254) 3. ਙਿਆਤਾ- ਗਯਾਤਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ= ਙੰਙਾ ਖਟੁ ਸਾਸਤ੍ਰ ਹੋਇ ਙਿਆਤਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 253) 4. ਙਿਆਨ- ਗਯਾਨ, ਇਲਮ= ਅਨਿਕ ਭੇਖ ਅਰੁ ਙਿਆਨ ਧਿਆਨ...॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 251) 5. ਙਿਆਨੀ- ਗਿਆਨੀ= ਭਗਤ ਙਿਆਨੀ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 251) 6. ਕ੍ਰਾਸ-ਬੁਰਕੀ= ਙੰਙਾ ਕ੍ਰਾਸੈ ਕਾਲੁ ਤਿਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 254) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਙ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਙੰਙਾ ਙਿਆਨੁ ਬੂਝੈ ਜੇ ਕੋਈ ਪੜਿਆ ਪੰਡਿਤੁ ਸੋਈ॥
ਸਰਬ ਜੀਆ ਮਹਿ ਏਕੋ ਜਾਣੈ ਤਾ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432) ਭਾਵ ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਙੰਙਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਕਿ ਉਹੀ ਇਨਸਾਨ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਹੀ ਪੰਡਿਤ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗਿਆਨ (ਙਿਆਨੁ) ਨੂੰ ਬੁੱਝ ਲਵੇ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਮੇਰੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ ਤੇ ਸਭ ਜੀਆਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਦੇਖੇਗਾ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੋਥੀਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਬੁੱਧ ਦੀ ਬੂਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ 1 ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰ’ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਙ’. ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਙਿਆਨ ਗਵਾਇਆ ਦੂਜਾ ਭਾਇਆ
ਗਰਬਿ ਗਲੇ ਬਿਖੁ ਖਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 930) ਭਾਵ: ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ (ਙਿਆਨੁ) ਵਿਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਓਟ ਤਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਹੰਕਾਰ (ਗਰਬਿ) ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਘਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜ਼ਹਿਰ (ਬਿਖੁ) ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਙ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਙੰਙਾ ਙਿਆਨੁ ਨਹੀ ਮੁਖ ਬਾਤਉ॥ ਙਿਆਨੀ ਸੋਇ ਜਾ ਕੈ ਦ੍ਰਿੜ ਸੋਊ॥
ਅਨਿਕ ਜੁਗਤਿ ਸਾਸਤ੍ਰ ਕਰਿ ਭਾਤਉ॥ ਕਰਤ ਸੁਨਤ ਕਛੁ ਜੋਗ ਨ ਹੋਊ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 251) ਭਾਵ- ਹੇ ਮਨੁੱਖ, ਙੰਙਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਕਿ ਕੇਵਲ ਮੂੰਹ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਜੁਗਤੀਆਂ ਵਰਤਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗਿਆਨੀ {ਙਿਆਨੀ} ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਰੋਸਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕਹਿਣ-ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਙ ਅੱਖਰ’ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ: ਙੰਙਾ ਨਿਗ੍ਰਹਿ ਸਨੇਹੁ ਕਰਿ ਨਿਰਵਾਰੋ ਸੰਦੇਹ॥
ਨਾਹੀ ਦੇਖਿ ਨ ਭਾਜੀਐ ਪਰਮ ਸਿਆਨਪ ਏਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340) ਭਾਵ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕੋ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸੰਸੇ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਜੇ ਇਕਦਮ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮਨ ਨਾਂਹ ਨਾਂਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਨੱਸੀਏ ਨਾ- ਇਕ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਸਿਆਣਪ ਹੈ।” ਙੰਙਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਰੋਸਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਚੁੰਚ ਗਿਆਨ ਅੱਜ ਵੱਡੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਨਿੱਤਨੇਮ ਤੋਂ ਵੀ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ: ਬਾਵਨ ਅਖਰ ਜੋਰੇ ਆਨਿ॥
ਸਕਿਆ ਨ ਅਖਰੁ ਏਕੁ ਪਛਾਨਿ॥
ਸਤ ਕਾ ਸਬਦੁ ਕਬੀਰਾ ਕਹੈ॥
ਪੰਡਿਤ ਹੋਇ ਸੁ ਅਨਭੈ ਰਹੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 343) ਭਾਵ ਕਈਆਂ ਨੇ ਬਵਿੰਜਾ ਅੱਖਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜੇ ਹਨ ਪਰ ਇਕ ਨਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਇਹ ਵਾਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਸੱਚ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਪੰਡਿਤ-ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਅਨੁਭਵੀ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ। | 
