ਗੁੜੁ ਕਰਿ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਕਰਿ ਧਾਵੈ ਕਰਿ ਕਰਣੀ ਕਸੁ ਪਾਈਐ॥
ਭਾਠੀ ਭਵਨੁ ਪ੍ਰੇਮ ਕਾ ਪੋਚਾ ਇਤੁ ਰਸਿ ਅਮਿਉ ਚੁਆਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਹਰੇਕ ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਮਾਰੂ ਤੇ ਨਕਾਰੂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚ, ਨਸ਼ਾ ਰੂਪੀ ਬਾਲਣ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ‘ਝੁੱਗਾ ਫੂਕ ਤਮਾਸ਼ਾ’ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਏਨੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਮਸਤੀ, ਸਰੂਰ ਜਾਂ ਅਨੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਆਪਣ ਹਥੀਂ ਆਪਣੀ ਜੜ ਆਪਿ ਉਪਟੈ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਬਹੁਤਾ ਵਰਗ ਇਸੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਅਹਿਮ ਲੋੜ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?

ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਗੁੜ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਰਾਬ (ਸ਼ਰ+ਆਬ) ਭਾਵ ਸ਼ਰਾਰਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨਸੂਈ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹ ਚਿਰੀ ਮਸਤੀ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਮਦ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਅੱਗੇ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਗੁੜ, ਧਾਵੈ (ਮਹੂਏ ਦੇ ਫੁੱਲ), ਕਸ (ਕਿੱਕਰ ਦਾ ਸੱਕ), ਭੱਠੀ ਦੇ ਪੋਚੇ ਦੇ ਅਰਥ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਗਤੀਆਂ ਦਾ ਭਾਵ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕੋ! ਕਦੀ ਨਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਗੁੜ ਪਾਉ, ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਰੂਪੀ ਮਹੂਏ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪਾਉ। (ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕਲਾਵਾਂ ਵੀਹਨ) ਜੀਵਣ ਜੀਣ ਲਈ ਕਿਰਤ ਨਾ ਤਿਆਗੋ ਸਗੋਂ ਕਰਿ ਕਰਣੀ (ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ) ਨੂੰ ਕਿੱਕਰ ਦਾ ਸੱਕ ਬਣਾਉ। ਹੁਣ ਭੱਠੀ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਭੱਠੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹਉਮੈ ਭਰਪੂਰ ਖਰਵੇ ਬੋਲ ਤਿਆਗੋ। ਭੱਠੀ ਵਿਚਲਾ ਪੋਚਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਰਸ ਟਪਕੇਗਾ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਨਸ਼ਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਥੋੜ੍ਹ ਚਿਰੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਇਕੱਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਹੀ ਚੰਗੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਖਰੀਦ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾ ਲੈਣ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ, ਲੜਾਈਆਂ, ਘਾਤਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।