ਸੇਵਾ ਸੁਰਤਿ ਰਹਸਿ ਗੁਣ ਗਾਵਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗਿਆਨੁ ਬੀਚਾਰਾ॥
ਖੋਜੀ ਉਪਜੈ ਬਾਦੀ ਬਿਨਸੈ ਹਉ ਬਲਿ ਬਲਿ ਗੁਰ ਕਰਤਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1255)

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਹਿਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਤਕ ਦੀਆਂ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਿਕ ਤਲ ਜਾਂ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਪੱਖੋਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਨਤਾਂ-ਮੰਨਾਉਤਾਂ ’ਚ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੈਵੀ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨੇ ਦਸ ਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਕੇ ਇਕ ਅਕਾਲ ਦੇ ਲੜ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਦੀ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਬਣਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਕੌਮੀ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਉਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ:

ਪੂਜੇ ਨਾ ਅਕਾਲ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਸਮੇਸ਼ ਦਾ ਸੋ ਕਹੀਐ ਅਕਾਲੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਕਿਉਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜ-- ਇਕ ਲਗਨ, ਸਿਰੜ, ਕੁਝ ਕਰਨ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਸਵੈ- ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਨਾਉਂ ਹੈ। ਖੋਜ-- ਮੰਜਲਾਂ ਸਰ ਕਰਨ, ਨਵਾਂ ਢੂੰਡਣ ਦਾ ਨਾਉਂ ਹੈ। ਖੋਜ-- ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਖੋਜ-- ਅਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ।

ਖੋਜ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ, ਵਿਸ਼ਾ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖੋਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ’ਚ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਕੋਣ ਹੈ? ਖੋਜੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਉਹ ਕੀ ਮਿਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਿਆ? ਖੋਜ ਵਿਕਾਸ ਦਾ, ਵਿਗਸਣ ਦਾ, ਤਬਦੀਲੀ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਨਵੀਨਤਾ ਦਾ ਨਾਉਂ ਹੈ। ਖੋਜ ਨੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਖੋਜ ਨੇ ਹੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂਕਿ ਬਾਕੀ ਸਮਾਜ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾ-ਵਿਹੂਣੀ ਖੋਜ ਕਈ ਵਾਰ ਰੋਗ ਤੇ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਬਾਦੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖੋਜ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਤੇ ਠੱਗਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਖੋਜ ਪਾਪੀਆਂ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਖੋਜ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀਆਂ ਤੇ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਖੋਜ ਨਾਸਤਕਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਰੂਪੀ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਜੋ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫ਼ਲ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਦੁਰਕਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਖੋਜ ਭਲੀ ਹੈ ? ‘ਪਰਚਾ ਸ਼ਬਦ ਕਾ’ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਖੋਜ ਉਹ ਭਲੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਵੇ ਕਿ ਹੇ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰੂ! ਮੇਰੀ ਸੁਰਤ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ (ਭਗਤੀ) ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰਹੇ, ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਭਾਵ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਰਹਾਂ (ਬਾਣੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਾਂ) ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪੈ ਕੇ ਸਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂ। ਹੇ ਸਤਿਗੁਰੂ! ਮੈ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਖੋਜੀ ਭਾਵ ਖੋਜਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ‘ਬਾਦੀ’ ਭਾਵ ਝਗੜਾਲੂ, ਜੋ ਝਗੜੇ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਮੌਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬਾਦੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਬੀਤੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸੱਜਣ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖ ਤੇ ਬੋਲ ਉਹੀ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਐਸੇ ਬਾਦੀਆਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਬਚਕਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੇਖ ਤੇ ਲੈਕਚਰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਹਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਗਿਆਨੀ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਕਦੀ ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਥੇਬੰਦਕ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਉੱਪਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ੁਰਲੀਆਂ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਧੀਰਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਵੀਚਾਰਵਾਨ ਉਸ ਲਾਗਣ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਵਿਆਹ ’ਚ ਵੈਣ ਪਾ ਕੇ ਤੋਏ ਤੋਏ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਰਨੇ ’ਤੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਕੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾ ਰਹੇ ਐ। ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬੰਦ ਕਮਰਿਆਂ ’ਚ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਸਟੇਜਾਂ ਉੱਪਰ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਕੱਢ-ਕੱਢ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਉਸ ਉੱਪਰ ਚੁੱਪ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉਹ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੇਵਲ ਪੰਥ-ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਹੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਹੇਜ ਵੀ ਜਿਤਾਉਣਾ। ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੱਕੀ ਕਲਮਾਂ ’ਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਜੇ ਝਰਨਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ।

ਖੋਜੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਲੋੜ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ, ਮਰਯਾਦਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਝਗੜਾਲੂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੋ ਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵੱਲ ਥੂ-ਥੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਹੀਂ। ਖੋਜੀ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਦੀ ਸਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।