ਦੀਵਾ ਬਲੈ ਅੰਧੇਰਾ ਜਾਇ॥
ਬੇਦ ਪਾਠ ਮਤਿ ਪਾਪਾ ਖਾਇ॥
ਉਗਵੈ ਸੂਰੁ ਨ ਜਾਪੈ ਚੰਦੁ॥
ਜਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਾਸੁ ਅਗਿਆਨੁ ਮਿਟੰਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 791)

ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਪੱਖੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਆਨੇ ਦਾ ਰੁਪਈਆ ਜਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਆਨੇ ਖਰੀ ਗੱਲ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਮਾਨ ਲਿਖੇ ਹਨ । ਸ. ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰੀ ਨੇ ‘ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਇਉਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, “ਗਿਆਨ ਕਲਾ, ਧਿਆਨ ਕਲਾ, ਹੱਠ ਕਲਾ, ਸੰਜਮ ਕਲਾ, ਧਰਮ ਕਲਾ, ਵਿੱਦਿਆ ਕਲਾ, ਅਧਿਆਤਮ ਕਲਾ, ਅਕਲ ਕਲਾ, ਦਯਾ ਕਲਾ, ਦਾਨ ਕਲਾ, ਨਿਯਮ ਕਲਾ, ਜਤ ਕਲਾ, ਸਤ ਕਲਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਕਲਾ, ਚਾਤ੍ਰਤਾ ਕਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਲਾ।” ਇੱਥੇ ਕਲਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਗਿਆਨ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਵੀਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭਾਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ “ਜਾਣਨਾ, ਬੋਧ, ਸਮਝ, ਇਲਮ”। ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਗਿ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਸਮ ਅਰਥ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਾਏ ਹਨ, “ਵਿੱਦਿਆ, ਅਨਭਉ, ਅਨੰਭਉ, ਅਵਬੋਧ, ਸੁਬਿਦਿਆ, ਗਯਾਨ, ਙਿਆਨ, ਚੇਤਨਤਾ, ਜਾਨ, ਜਾਨਣਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਬੇਦ, ਬੋਧ, ਵਿਬੋਧ, ਵੇਦ ਆਦਿ ।”

ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਤੇ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਸਾਰੁਕਤਾਵਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ‘ਨਿੰਦ੍ਰਾ ਭੋਜਨ ਭੋਗ ਭੈ ਏਹ ਪਸ ਪੁਰਖ ਸਮਾਨ’, ਭਾਵ ਸੌਣਾ-ਖਾਣਾ-ਡਰਨਾ ਇਹ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਰ “ਨਰ ਗਯਾਨ ਨਿਜ ਅਧਿਕਤਾ ਗਯਾਨ ਬਿਨਾ ਪਸੂ ਜਾਨ” ਹੁਣ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਸੋਭਾ ਜਾਂ ਵਡਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ “ਕਬੀਰਾ ਜਹਾ ਗਿਆਨੁ ਤਹ ਧਰਮੁ ਹੈ’ ਭਾਵ ਧਰਮ ਜਾਂ ਫਰਜ਼ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਭਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਦਾਨਿਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਗਿਆਨ, ‘ਬਜ਼ੁਰਗੀ ਬਾ-ਅਕਲ-ਨਾ ਬਾ-ਸਾਲ’ ਭਾਵ ਬਜ਼ੁਰਗੀ-ਅਕਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਉਂ ਹੈ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਇਕ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਦੀਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 791 ’ਤੇ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ । ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਦੇ ਕੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਤੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਢਲੀ ਹੋਈ ਮੱਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਸਾਰ ਵਜੋਂ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚਾਨਣ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦਾ । ਰੋਜ਼ਾਨਾ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ

“ਗਿਆਨ ਕਾ ਬਧਾ ਮਨੁ ਰਹੈ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਗਿਆਨੁ ਨ ਹੋਇ॥” (ਪੰਨਾ 869