ਜਿਉ ਅੰਧੇਰੈ ਦੀਪਕੁ ਬਾਲੀਐ ਤਿਉ ਗੁਰ ਗਿਆਨਿ ਅਗਿਆਨੁ ਤਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 39)

ਸਾਡੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ, “ਗੁਰੂ ਬਿਨਾਂ ਗੱਤ ਨਹੀਂ-ਸ਼ਾਹ ਬਿਨਾਂ ਪੱਤ ਨਹੀਂ” ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਝੋਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਕਤ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੱਤ ਜਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਘੁੱਪ-ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਰੱਸੀ ਵੀ ਸੱਪ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਝੂਲਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਮਨ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਭੂਤਾਂ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਧੂ ਵੀ ਚੋਰ-ਡਾਕੂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਖੜਾਕ ਤੋਂ ਹੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦਾ ਮਨ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹਨੇਰੇ ਕਾਰਨ ਏਨੇ ਭੁਲੇਖੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਨ ਜਾਂ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਹੱਲ ਹੋਵੇਗਾ?

ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਐ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕੋ! ਜਿਵੇਂ ਅੰਧੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੀਪਕ ਬਾਲ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਰੂਪੀ ਅੰਧੇਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦੀਪਕ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ (ਬਾਣੀ) ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਚਾਨਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਰੂਪੀ ਹਨੇਰਾ ਸਾਡੀ ਸੀਮਤ ਤੇ ਸੰਕੀਰਣ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਮੰਨਤਾਂ-ਮਨਾਉਤਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਤੇਰਾਂ ਦਾ ਅੰਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਤੇਰਾਂ-ਤੇਰਾਂ ਤੋਲਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਇਹੋ ਅੰਕ ਅਸ਼ੁੱਭ ਹੈ। ਜਦ ‘ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਚਾਨਣ’ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ੁੱਭ-ਅਸ਼ੁੱਭ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਭੇਦ-ਭਾਵ, ਹਉਮੈ, ਈਰਖਾ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।