ਸ੍ਵਾਮੀ ਭਗਤ, ਚੇਤਨ ਤੁਰਤ, ਅਲਪ ਨੀਂਦ, ਬਲਵਾਨ।
ਖਾਇ ਬਹੁਤ, ਸੰਤੋਖ ਸੇ, ਇਹ ਖਟ ਗੁਣ ਹੈਂ ਸ੍ਵਾਨ।

ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਇੰਞ ਕਹਿ ਲਵੋ ਕਿ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ਢੰਗ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮੌਖਿਕ ਬਾਤਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਖਾਣ, ਮੁਹਾਵਰੇ, ਗੀਤ, ਕਵਿਤਾ, ਵਾਰਤਕ, ਨਾਟਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਿਆਰ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ-ਬਿਰਖਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਰ-ਮਦੀਨ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਤੋਰ ਨੂੰ ਮੋਰ ਦੀ ਪੈਲ, ਮੋਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਨੋਟੇ ਨੈਣ, ਰਸੀਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ, ਦਲੇਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸ਼ੇਰ ਗਰਜ, ਤਕੜੇ ਤੇ ਚੁਸਤ-ਫੁਰਤ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਵਰਗਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਡਰਪੋਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਿੱਦੜ ਵਰਗਾ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਲਈ ਚਿੜੀ ਵਰਗਾ, ਪਾਖੰਡੀ ਨੂੰ ਬਗਲਾ ਭਗਤ, ਚਲਾਕ ਨੂੰ ਲੂੰਬੜ, ਪਰਵਾਰ ਘਾਤਕ ਨੂੰ ਸੱਪ ਜਾਂ ਸੱਪਣੀ, ਮੋਟੀ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਝੋਟੇ ਸਿਰਾ, ਭੈੜੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਆਦਤ ਤੋਂ ਅੜੀਅਲ ਨੂੰ ਖੋਤੇ ਦੀ ਅੜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਲਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹੁਣ ‘ਸਾਝ ਕਰੀਜੈ ਗੁਣਹ ਕੇਰੀ’ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਹਰੇ ਵਿਚ ਸ੍ਵਾਨ (ਕੁੱਤਾ) ਦੇ ਛੇ ਗੁਣ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਗੁਣ ਕਿ ਕੁੱਤਾ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਵਫਾਦਾਰ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਵਫਾਦਾਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਗੁਣ ਕੁੱਤਾ ਇੱਕਦਮ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੌਣਾ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਸਰੀਰਿਕ ਲੋੜ ਹੈ ਪਰ ਅਲਪ ਨੀਂਦ ਸੌਣਾ ਇਸ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। (ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ‘ਅਲਪ ਅਹਾਰ ਸੁਲਪ ਸੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ) ਚੌਥਾ ਗੁਣ ਕਿ ਕੁੱਤਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਤਕੜੇ ਤੇ ਖੂੰਖਾਰ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਇਨਸਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਹਨ। ਪੰਜਵਾਂ ਗੁਣ ਖਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹੈ ਪਰ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਉਸ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਹਿਕਮਤ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵਾਰੀ ਪੇਟ ਤੂੜਨ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਜ਼ਮ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਜਮ ਸੰਤੋਖ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੀ ਸੁਖਾਲਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ ਸੁਥਰੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਲਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ।