ਬਾਸ ਕੀਓ ਬਿਖਿਆਨ ਸੋ ਬੈਠ ਕੈ ਐਸੇ ਹੀ ਐਸੇ ਸੁ ਬੈਸ ਬਿਤਾਇਓ॥
ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ॥ (ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ) ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਕਲਾ’ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਨੇਹ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਹੈ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸਮਾਨਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਉਲਫ਼ਤ, ਅਸਨੇਹ, ਅਨੁਰਾਗ, ਹਿਤ, ਨੇਹ, ਭਾਉ, ਭਾਇ, ਮੋਹ, ਰਮਣ, ਰਾਗ, ਰੰਗ, ਲਾਡ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ। ਦਾਨਿਆਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਕਲਾ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੂਤਰ-ਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਸੰਵਾਰਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਕਲਾ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਊਣ ਦਾ ਉਮਾਹ ਹੈ। ਦੂਈ ਦਵੈਤ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸੰਤੋਖ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਗਤ ਦੇ ਅਮੀਰ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਮਾਨਵਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਓ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਜੋ ਬਚੇਗਾ ਕੇਵਲ ਨਫ਼ਰਤ, ਈਰਖਾ, ਝਗੜੇ, ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਆਦਿ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਨਰਕ ਵੀ ਕੀ ਕਲਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਨਰਕ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਬਦਲਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਤੇ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਵੀ ਹੋਈ, ਅੰਤ ਫਿਰ ਸਮਝੌਤੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਹੀ ਮਿਲ ਬੈਠਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਸੀ: ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥
ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1412) ਫਿਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਤੀਜੇ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਇੰਞ ਫੁਰਮਾਇਆ: ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਸਾਰ ਸੋਈ ਜਾਣੈ ਜਿਸ ਨੋ ਨਦਰਿ ਤੁਮਾਰੀ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 1016) ਜਦ ਪੰਜਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਤੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਕੁੱਲ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵੀਚਾਰਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਧਨੀ ਹੋਵੇ। ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਰਦਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਘਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ‘ਹਰਿਮੰਦਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਏਹੁ ਸਰੀਰੁ ਹੈ ਗਿਆਨਿ ਰਤਨਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1346) ਭਾਵ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਰੀ (ਪ੍ਰਭੂ) ਦਾ ਮੰਦਰ (ਘਰ) ਹੈ ਜੋ ਰਤਨ ਰੂਪੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਸਬਦੇ ਖੋਜੀਐ’ ਭਾਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਜਦ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ‘ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ‘ਜੱਤ੍ਰ ਤੱਤ੍ਰ ਦਿਸਾ ਵਿਸਾ ਹੁਇ ਫੈਲਿਓ ਅਨੁਰਾਗ॥’ ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਥਾਂ ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਹਰ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵੱਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਗੇਗਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਬੱਧਾ। ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗਾ- ਪ੍ਰੇਮ ਬੱਧਾ। ਬਾਣੀ-ਬਾਣੇ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਬੱਧਾ। ਧਰਮ-ਕਰਮ ਨਿਭਾਵੇਗਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਬੱਧਾ। ਇਹ ਸੰਗਤ,ਪੰਗਤ, ਸਰੋਵਰ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਭ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਕਲਾ’ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਗੱਲ ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹ ਕਲਾਵਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਲਪੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਚੰਗੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਪੀਡੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੂਤਰ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਕ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਜਦ ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਭਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸਿਰ ਮੰਗੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਤੇ ਇਹ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਕਲਾ’ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੈ ਕਿ ਪੰਥ ਵਿਚ ‘ਪਿਆਰੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵੀ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ’ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਸਵੈਯਾ ‘ਕਹਾ ਭਯੋ ਜੋ ਦੋਊ ਲੋਚਨ ਮੂੰਦ ਕੈ. ’ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਜੇ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਸਮਾਧੀ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਫਿਰੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ ਤੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ਗੁਆ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ’ਚ ਖਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਉਸ ਨੇ ਉਮਰ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆ ਲਈ। ਹੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕੋ! ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਜੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਕਲਾ’ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। | 
