ਮਨ ਮੇਰੇ ਅਨਦਿਨੁ ਜਾਗੁ ਹਰਿ ਚੇਤਿ ॥
ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਰਖਿ ਲੈ ਕੂੰਜ ਪੜੈਗੀ ਖੇਤਿ ॥ (ਪੰਨਾ 34)

ਸਵੈ-ਚਿੰਤਨ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਗੋਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਝੂਠ ਬੋਲ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝੂਠ ਮਨਾ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ। ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪੰਜ-ਦਸ-ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰੋ, ਭਾਵ ਅੰਤਰਝਾਤ ਮਾਰੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ-ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ, ਗਿਆਨ-ਅਗਿਆਨ ਦਾ, ਚੰਗਿਆਈਆਂ-ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਨਵੀ ਵਜੂਦ ਦਾ ਸਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮੂਹ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥ (ਪੰਨਾ 441)

ਭਾਵ, ਹੇ ਮਨ! ਤੂੰ ਪਰਮਜੋਤ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। ਇਹ ਮੂਲ ਪਹਿਚਾਨਣਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਤਨ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਤਲ ’ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਆਲੋਚਕ ਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਝ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਦੀ ਟਿਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ’ਚ, ਛੱਪੜਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ’ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ-ਪਰਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਹਰੀ ਨੁਕਸਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚ ਕੇ ਫਿਰ ਸੰਵਰਦਾ ਤੇ ਫੱਬਦਾ ਰਿਹਾ। ਤੱਤਸਾਰ ਵਜੋਂ ਸਰੀਰਕ ਤਲ ’ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਵਜੂਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀ ਹੈ। ਚਾਹ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਹ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤਨ ਦੇ ਅਸਥੂਲ ਰੂਪ ’ਚੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਮਨੁੱਖ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁਰਨਿਆਂ ’ਚੋਂ ਕੋਝਾਪਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸਾਰੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਇਸੁ ਤਨ ਮਹਿ ਮਨੁ ਕੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਦੇਖੈ ॥ (ਪੰਨਾ 124)

ਭਾਵ, ਕੋਈ ਗੁਰਮੁਖ ਜੋ ਗੁਰਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਥੂਲ ਤਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ :

ਇਹੁ ਮਨੁ ਆਰਸੀ ਕੋਈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੇਖੈ ॥ (ਪੰਨਾ 115)

“ਫਰੀਦਕੋਟੀਏ ਟੀਕੇ” ਅਨੁਸਾਰ “ਇਹ ਮਨ ਆਰਸੀ ਰੂਪ ਭਾਵ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਮੁਖ ਮਨ ਦਰਪਣ ਮੈਂ ਆਤਮ ਮੁਖ ਕੋ ਦੇਖਤਾ ਹੈ।”

ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, “ਡੂੰਘੀ ਅੰਤਰਝਾਤ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਕਿਹੜੀਆਂ ਚਲਾਕੀਆਂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਖੋਜੀਏ, ਇਸ ਨਾਲ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਵਰਤੀਏ। ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੀਏ। ਮਨ ਨੂੰ ਫਰੋਲੀਏ, ਘੋਖੀਏ, ਇਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿਚ ਜਾਈਏ।” ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਿੱਜ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਰਥ ਮਨ ਜਿੱਤਣ ਦੇ, ਮਨ ਵੱਸ ਕਰਨ ਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰੀਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋੜੀਏ ਕਿ ਸੁਆਰਥ ਹਿੱਤ ਆਪਣੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੁੰਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੀਏ।” ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਬੰਧੀ ਫੁਰਮਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ :

“ਮਨੁ ਅਸਾਧੁ ਸਾਧੈ ਜਨੁ ਕੋਈ” (ਪੰਨਾ 665)

ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ:

“ਅਚਰੁ ਚਰੈ ਤਾ ਨਿਰਮਲੁ ਹੋਈ॥” (ਪੰਨਾ ਉਹੀ)

ਭਾਵ, ਇਸ ਅਸਾਧ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੁਰਮੁਖ ਜਨ ਹੀ ਸਾਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਅਚਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਚਰੈ (ਧਾਰਨ ਕਰੇ) ਤਾਂ ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਮਨੋ-ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬੀਮਾਰ ਤੇ ਨਿਤਾਣਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਫੈਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੋਚਾਂ, ਉੱਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੀਰੋਇਜ਼ਮ ਭਾਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਗੁਆਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲਾਪਨ, ਨਿਯਮ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਲਕਸ਼-ਰਹਿਤ ਸੋਚਾਂ ਬੀਮਾਰੀ ਤੇ ਬੋਝ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਮਨਮੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਪੈਮਾਨੇ ਹੀ ਗਲਤ ਮਿਥ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਹੀ ਭੁਗਤਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਤਮ- ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੀ ਦਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਸ਼ੇੜੀਪੁਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਫੋਕੇ ਵਿਖਾਵਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋਕ ਅਖਾਣ ਹੈ, “ਦਿੱਲੀ ਦਿਲਵਾਲੀ, ਮੂੰਹ ਚੋਪੜਿਆ ਪੇਟ ਖਾਲੀ।” ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪੇਟ ਤਾਂ ਭਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਤਲ ’ਤੇ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇ ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਪੰਜੇ ਉਂਗਲਾਂ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਨਿੱਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਤੱਥ ਹੈ- “ਜੋ ਸੋਵਤ ਹੈ ਸੋ ਖੋਵਤ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਗਤ ਹੈ ਸੋ ਪਾਵਤ ਹੈ” ਜਾਂ ਲੋਕ ਅਖਾਣ ਹੈ, “ਜਿਤਨੀ ਗੋਡੀ ਉਤਨੀ ਡੋਡੀ” ਹੁਣ ਗੋਡੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿੱਜ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੋਡੀ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਮਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਅਕਾਲ ਕੀ, ਪਰਚਾ ਸ਼ਬਦ ਕਾ, ਦੀਦਾਰ ਖਾਲਸੇ ਕਾ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੈ।

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਬਦ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ” ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਸੁਚੇਤਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ! ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਤੇ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਜਾਗ ਭਾਵ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰੂਪੀ ਕੂੰਜ ਤੋਂ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ।(ਬਚਾਵੇਗਾ ਉਹੀ ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋਵੇਗਾ।)