ਮਨਿ ਮੈਲੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਮੈਲਾ ਤਨਿ ਧੋਤੈ ਮਨੁ ਹਛਾ ਨ ਹੋਇ॥
ਇਹ ਜਗਤੁ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਇਆ ਵਿਰਲਾ ਬੂਝੈ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 558) ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਮਨ ਦਾ ਵਜੂਦ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਉਂ ਚਿਤਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ-- “ਤਨ ਹਟੜੀ ਇਹੁ ਮਨੁ ਵਣਜਾਰਾ॥” ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਕ ਹੱਟ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵਣਜ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਮਝਾਉਣ, ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਵਜੂਦ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਇਹ ਢੰਗ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਨਹਾਉਂਦਾ ਫਿਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੱਲ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ (ਰਲਦੀਆਂ-ਮਿਲਦੀਆਂ) ਪੰਕਤੀਆਂ ’ਚੋਂ ਜੋੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਤੀਰਥ ਨਾਤਾ ਕਿਆ ਕਰੇ ਮਨ ਮਹਿ ਮੈਲੁ ਗੁਮਾਨੁ॥
ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਕਿਨਿ ਸਮਝਾਈਐ ਮਨੁ ਰਾਜਾ ਸੁਲਤਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 61) ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਰਗ ਬਾਹਰੀ ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਭਟਕਣਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਬਦਲਾਓ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਮਨ’ ਫੁਰਨਿਆਂ (ਵਿਚਾਰ) ਦਾ ਵਜੂਦ ਹੈ। ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ, ਸਰੋਵਰ, ਤੀਰਥ, ਯਾਤਰਾ, ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ, ਸੇਵਾ, ਦਇਆ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸੁਨੇਹਾ ਤਾਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਤੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦੀ ਰੰਗਤ ਦੇਣੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਚਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਏਗਾ। ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਊਚ-ਨੀਚ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਖਾਤਮ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। “ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ” ਅਤੇ “ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ” ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਬਲਵਾਨ ਖ਼ੁਰਾਕ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੋਵਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤਨ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਨਵੀ ਫੁਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰ-ਮੇਰ ਅਤੇ ਮੈਂ-ਮੇਰੀ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਸਭ ਕਿਰਿਆ-ਕਰਮ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਇਹੁ ਮਨੁ ਮੈਲਾ ਇਕੁ ਨ ਧਿਆਏ॥
ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਲਾਗੀ ਬਹੁ ਦੂਜੈ ਭਾਏ॥
ਤਟਿ ਤੀਰਥਿ ਦਿਸੰਤਰਿ ਭਵੈ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋਰੁ ਵਧੇਰੈ ਹਉਮੈ ਮਲੁ ਲਾਵਣਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 116) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੇ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਸੂਚੇ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਹਿ ਬਹਨਿ ਜਿ ਪਿੰਡਾ ਧੋਇ॥
ਸੂਚੇ ਸੇਈ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 472) ਦਰਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ-ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ੁਦ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਫੁਰਨੇ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਗਲਤ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੱਟਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਫੁਰਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਘਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ “ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ।” ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਤਦ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਜੇਕਰ ਛੱਡੀਏ ਥੋੜੀਆਂ ਥੋੜੀਆਂ ਜੀ।” ਹੁਣ ਚਿੰਤਨ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗੇਗੀ, ਗਿਆਨ ਆਵੇਗਾ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਜਾਵੇਗਾ, ਦੀਵਾ ਜਗੇਗਾ ਤਾਂ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਵੇਗੀ, ਗਿਆਨ ਹੋਏਗਾ ਤਾਂ ਮਨ ਬਦਲੇਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਰਨਾਲਾ ਉੱਥੇ ਦਾ ਉੱਥੇ। ਸਾਡੇ ਲਈ “ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਦੀ ਸਾਖੀ”, “ਨੂਰ ਸ਼ਾਹ ਜਾਦੂਗਰਨੀ”, “ਕੌਡਾ ਭੀਲ”, “ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ” ਆਦਿ ਬੇਅੰਤ ਸਿੱਖ-ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮਨ ਦੇ ਬਦਲਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਸਵਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੋਇਆ ਮਨ ਨਰਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਕੋਸ਼” ਵਿਚ ਮਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੁਹਾਵਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਵਾਂ-ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਰੇਗਾ ਉਹ ਵਿਕਾਰ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤੀਰਥਾਂ ਆਦਿ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਰੀਰਿਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ’ਚ ਪੈ ਕੇ ਕੁਰਾਹੇ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਜਿਹਾ ਮਨ ਜੋ ਮਲੀਨ ਹੈ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਇਸ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਇਉਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਸਬਦੁ ਚੀਨਿ ਮਨੁ ਨਿਰਮਲੁ ਹੋਵੈ ਤਾ ਹਰਿ ਕੇ ਗੁਣ ਗਾਵੈ॥
ਗੁਰਮਤੀ ਆਪੈ ਆਪੁ ਪਛਾਣੈ ਤਾ ਨਿਜ ਘਰਿ ਵਾਸਾ ਪਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 565) ਭਾਵ ਕਿ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦ ਉਹ ਜੀਵਨ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿੱਜ ਘਰ ਵਾਸਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। | 
