ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਸਿਖ ਸਚੀ ਲੇਇ॥
ਦਇਆ ਜਾਣੈ ਜੀਅ ਕੀ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 468)

ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਘਾੜਤ ਵਿਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਵੀਂ ਕਲਾ ‘ਦਯਾ ਕਲਾ’ ਹੈ। ਦਯਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਰਹਿਮ ਕਰਨਾ, ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਜਾਂ ਆਸਰਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਦਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸੂਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਦਇਆ ਵਿਹੂਣੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਚਿੱਤ ਤੇ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਧਰ ਦਇਆਵਾਨ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜ਼ੁਲਮ, ਧੱਕਾ ਜਾਂ ਅਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

‘ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਭਾਵ ਵਿਚ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦਯਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਨਾ ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਮਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ‘ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਪਰਮੋ ਧਰਮਾਂ’ ਅੰਗੀਕਾਰ ਹੈ, ਅਰ ਨਾ ਰਾਕਸ਼ ਵ੍ਰਿੱਤਿ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।’ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

“ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਯਥਾਰਥ ਦਯਾ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਮਾਰਣਾ ਤਾਂ ਪਾਪ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਪਸ਼ੂ ਅਰ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਡਾਲਾਂ ਜੇਹਾ ਵਰਤਾਉ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੁਖੀ ਦੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਸ਼ ਲਈ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਤਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਗਊਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਬਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।”

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਇਆ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿੱਜੀ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਸਾਡਾ ਇਕ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਜੋ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਯਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਤੂ ਬਿੱਲੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੇਕਾਂ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਵਤਾ-ਦਇਆ, ਧਰਮ, ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਥੰਮ੍ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਚੇਤੰਨਤਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ’ਚੋਂ ਠੂੰਗਾ ਮਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ’ਚੋਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਭੌਣ ’ਤੇ ਚੌਲ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਊ ਨੂੰ ਪੇੜਾ ਚਾਰਨ ਨਾਲ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਸਗੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਜਿਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਰੂਪਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਗਊ ਬਿਰਾਹਮਣ ਕਉ ਕਰੁ ਲਾਵਹੁ ਗੋਬਰਿ ਤਰਣੁ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਭਾਵ ਦਇਆ ਦੇ ਪੱਤਣ ’ਤੇ ਗਊ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਲੰਘਣ ’ਤੇ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਦੇ ਹੋ ਤੇ ਉਸੇ ਗਊ ਦੇ ਗੋਹੇ ਦਾ ਪੋਚਾ ਮਾਰ ਕੇ ਚੌਂਕਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹੁਣ ਗਊ ਉੱਤੇ ਟੈਕਸ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੋਹੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ਰਧਾ, ਦੋਵੇਂ ਆਪਾ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਹਿਰ ਵੇਚ ਕੇ ਜਾਂ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰ ਕੇ ਮਾਇਆ ਕਮਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਦਯਾ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਭਰਮ ਪਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦਯਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਪੰਚ ਤੰਤਰ’ ਵਿਚ ਦਯਾ ਸਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, “ਜੀਵਨ ਉਸੇ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਿਊਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਂਞ ਤਾਂ ਕਾਂ ਵੀ ਚੁੰਝ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਪੂਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਚਾਣਕਯ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਪਸ਼ੂ ਭੀ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰ, ਖਾਵਤ ਹੈ ਜਗ ਮਾਹਿ।
ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੈ ਤਿਨੈ ਕਾ, ਜੋ ਖਵਾਇ ਕੈ ਖਾਹਿ।

ਭਾਵ ਜਨਮ ਉਸੇ ਦਾ ਸਫਲ ਹੈ ਜੋ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਜਾਂ ਦਇਆ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਸਮੂਹ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਦਇਆ ਹੈ। ਦਯਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੂਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੂਤਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਬਲਦ ਵਾਲੀ ਲੋਕ ਮਿੱਥ ਕਥਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬਦਲਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, “ਧੌਲੁ ਧਰਮੁ ਦਇਆ ਕਾ ਪੂਤੁ” ਭਾਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਬੱਧਾ ਨੇਮ ਧੌਲ ਰੂਪੀ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਦਇਆ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਅਖਾਣਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ‘ਦਇਆ ਬਰਾਬਰ ਧਰਮ ਨਹੀਂ’ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਉੱਪਰ ਰਹਿਮ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਾਧੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਸਾਈ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਖਾਣ ਹੈ, ‘ਦਇਆ ਬਿਨ ਸਿੱਧ ਕਸਾਈ’। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੇ ਉਸਤਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਦਿਆਲੂ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸੁਰਖਰੂ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ‘ਦਇਆਵਾਨ ਚੜ੍ਹੇ ਪਰਵਾਨ’। ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਘਾੜਤ ਲਈ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ‘ਦਯਾ ਕਲਾ’ ਦੀ ਸੂਖਸ਼ਮ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਤਲੋਗਾਰਤ, ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਮਾਰਧਾੜ, ਨਫ਼ਰਤਾਂ, ਸਭ ਦਇਆ ਵਿਹੂਣਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੈ। ਦਇਆਵਾਨ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦਯਾ ਕਲਾ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਮਝ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਭਾਵ ਤਰਸ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਹੀ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨ ਸਮੂਹ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।