ਜਿਨਾ੍ ਦਿਸੰਦੜਿਆ ਦੁਰਮਤਿ ਵੰਞੈ ਮਿਤ੍ਰ ਅਸਾਡੜੇ ਸੇਈ॥
ਹਉ ਢੂਢੇਦੀ ਜਗੁ ਸਬਾਇਆ ਜਨ ਨਾਨਕ ਵਿਰਲੇ ਕੇਈ॥ (ਪੰਨਾ 520) ਮਾਨਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਧਰਮ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਨੇਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਇਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਸਮ ਅਰਥ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- ਅਸਨਾਹ, ਅਸਨੇਹੀ, ਅਜ਼ੀਜ਼, ਸਹਚਰ, ਸਹਾਈ, ਸਹੇਰਾ, ਸਖਾ, ਸਨੇਹੀ, ਸੱਜਣ, ਸਪੱਖਸ਼, ਸਾਜਨੜਾ, ਸੁਹਿਰਦ, ਸੁਰਜਨ, ਸੈਨ ਸੰਗਾਤੀ, ਸੰਗੀ, ਸੰਆਤੀ, ਹਿਤੂ, ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਦੋਸਤ, ਬਾਲਹਾ, ਮੀਤ, ਬੇਲੀ, ਮੁਹਬਤੀ, ਯਾਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਬਾਣੀ-ਬਾਣੇ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਮਿੱਤਰ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਧਰਮ ਕਰਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਨਾਸਤਿਕ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਭਾਵਨਾ ਵਿਹੂਣੇ ਮਿੱਤਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਵੀ ਥਿੜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਤਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਇਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੂਜੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣੇ। ਸਿੱਖੀ- ਇਕ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਇਸ ਦੀ ਘਾਟ ਰੜਕਦੀ ਹੈ। ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ, ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਮਰਯਾਦਾ ਜਾਂ ਸਰੂਪ ਦਾ ਮਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਜਦ ਕਿਧਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੌਮੀ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਨਾਂਹਵਾਚੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਹ ਇਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੁਝਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਕੁ ਲੇਖਕਾਂ, ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਜੋਦੜੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ “ਸੇਈ ਪਿਆਰੇ ਮੇਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਿਲਿਆਂ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਚਿਤ ਆਵੇ” ਭਾਵ ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ। ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਸ਼ੇ ਵਰਤਣ ਤੇ ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦਾ ਵਧ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੈਸੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵੈਸੀ ਫ਼ਿਤਰਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ (ਅਸਲ) ਮਿੱਤਰ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਕੀਤਿਆਂ ਭੈੜੀ ਮੱਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਚੇਤੰਨਤਾ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮੰਤਰ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ। ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘ਤੁਹਾਡਾ ਦੋਸਤ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੀਜਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਵੱਢਦੇ ਹੋ।’ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, ‘ਵਕਤ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਕਤ ਦੇ ਜੀਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।’ ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਰਚਿਤ ਸਵੱਯਾ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣੇਗਾ ਕਿ ਮਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਚੰਗੇ-ਬੁਰੇ ਸੰਗੀ ਦਾ ਸਾਥ ਕੀ ਕੀਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੈਸਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਕਾਹੂ ਦਸਾ ਕੇ ਪਵਨ ਗਵਨ ਕੈ ਬਰਖਾ ਹੈ, ਕਾਹੂ ਦਸਾ ਕੋ ਪਵਨ ਬਾਦਰ ਬਿਲਾਤ ਹੈ॥
ਕਾਹੂ ਜਲ ਪਾਨ ਕੀਏ ਰਹਤ ਅਰੋਗ ਦੇਹੀ, ਕਾਹੂ ਜਲ ਪਾਨ ਬਿਆਪੈ ਬ੍ਰਿਥਾ ਬਿਲਲਾਤ ਹੈ॥
ਕਾਹੂ ਗ੍ਰਿਹ ਕੀ ਅਗਨਿ ਪਾਕ ਸਾਕ ਸਿਧਿ ਕਰੈ, ਕਾਹੂ ਗ੍ਰਿਹ ਕੀ ਅਗਨਿ ਭਵਨ ਜਰਾਤ ਹੈ॥
ਕਾਹੂ ਕੀ ਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ ਹੁਇ, ਕਾਹੂ ਕੀ ਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਜਮਪੁਰਿ ਜਾਤ ਹੈ॥549॥ ਭਾਵ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਹਵਾ ਚੱਲਣ ਕਰ ਕੇ ਤਾਂ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਹਵਾ ਬੱਦਲ ਹੀ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਅਰੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਗ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕੁਰਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਪਕਵਾਨ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ-ਭਾਜੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਘਰ ’ਚ ਭੜਕੀ ਅੱਗ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਮਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆਂ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆਂ ਅਜਿਹਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਮਪੁਰੀ ਭਾਵ ਨਰਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਈਦਾ ਹੈ। |
