ਕੋਇਕ ਮਿਤ੍ਰ ਨ ਕਹੂੰ ਕੋ, ਕੋਇਕ ਰਿਪ ਕਹੂੰ ਨਾਹਿ॥
ਜੀਵਨ ਕੇ ਗੁਣ ਦੋਖ ਜੋ, ਸਤ੍ਰ ਮਿਤ੍ਰ ਤੋ ਆਹਿ॥ (ਸਾਰੁਕਤਾਵਲੀ) ਜੀਵਨ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸੁਭਾਅ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਘਟਾਉ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ-ਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਘਾਟਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਘੱਟ ਹੀ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਭਾਂਡਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਬਦਸ਼ਗਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਇਸੇ ਲਈ ਭਾਰੂ ਹਨ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਘਾਟਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਦਿਨਾਂ-ਦਿਹਾਰਾਂ ਦੇ ਭਰਮ, ਚੰਦਰਮਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ, ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ, ਹੱਥ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ,ਬਿੱਲੀ ਰਾਹ ਕੱਟ ਗਈ, ਕੁੱਤਾ ਕੰਨ ਫਿਟਕ ਗਿਆ, ਖਾਲੀ ਟੋਕਰਾ ਜਾਂ ਘੜਾ ਮੱਥੇ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਨਿੱਛ ਵੱਜਣੀ, ਪਿੱਛੋਂ ਅਵਾਜ਼ ਵੱਜਣੀ, ਟੂਣਾ-ਟਾਮਣ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਫੋਕਟ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਕਈਆਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਵਧੀਆ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਹਨ। ਇਕ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਦੇ ਸ੍ਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਕੱਲਰੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਬੀਜ਼ ਤੇ ਖਾਦ ਪਾ ਕੇ ਹੱਥ-ਪੱਲੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਦੁਫਾੜ, ਕਰੁੱਤਾ ਜਾਂ ਬੇਵੱਤਾ ਬੀਜ਼, ਬੀਜ਼ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਪੱਲੇ ਪਵੇਗੀ। ਗੱਲ ਕੀ, ਚੇਤੰਨਤਾ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਈ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰ ਤੇ ਔਗੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਟੱਪਾ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਮੰਥਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਵੈਰੀ ਤੇਰਾ ਨਾ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਕੋਈ, ਵੈਰੀ ਤੇਰੇ ਐਬ ਬੰਦਿਆ” ਪਰ ਜਦ ਐਬ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਬਣ ਜਾਣ ਤੇ ਵਿੱਸ (ਜ਼ਹਿਰ) ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਦਾ ਆਸਾਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਪੰਡਿਤ ਹਰਦਿਆਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ‘ਸਾਰੁਕਤਾਵਲੀ’ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਭਾਵਨਾ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦੇ ਗੁਣ/ਔਗੁਣ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ/ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਗੁਣ ਭਰਪੂਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। |
