ਸਤੀ ਪਹਰੀ ਸਤੁ ਭਲਾ ਬਹੀਐ ਪੜਿਆ ਪਾਸਿ ॥
ਓਥੈ ਪਾਪੁ ਪੁੰਨੁ ਬੀਚਾਰੀਐ ਕੂੜੈ ਘਟੈ ਰਾਸਿ ॥ (ਪੰਨਾ 146)

ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ‘ਸਤ ਕਲਾ’ ਹੈ। ਸਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੱਚ ਹੈ। ਸਤ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਅਨੇਕ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਦੀ ਸਿਫਤੀ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਤਿਨਾਮ’ ਹੈ ਤਾਂ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਤ ਸੰਗਤਿ’ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਦਾ ਸੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਸਤਿ ਸੰਗਤੀ’ ਹੈ। ਸਤਯ ਰੂਪ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ‘ਸਤ ਕਰਤਾਰੀਏ’ ਹਨ ਤਾਂ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰਯ ‘ਸਤਗੁਰ’ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਸਤਿਯੁਗ’ ਤੇ ਜਦ ਧਰਮ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਦਾਨ ਕਰੋ ਤਾਂ ‘ਸਤਦਾਨ’ ਹੈ। ਸਤਿਨਾਮ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ‘ਸਤਨਾਮੀ’ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚੇ ਨੇਮ ਦਾ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਸਤਬ੍ਰਤ’ ਹੈ। ਅੱਤ ਉੱਤਮ ‘ਸੱਤਮ’ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ‘ਸਤਿ ਸਰੂਪ’ ਹੈ। ਭਾਵ ਸਤ ਜਾਂ ਸੱਚ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਰਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਸਤ’ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸਮਾਨ ਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਅਕੂਰ, ਅਵਿਭੂਤ, ਸਤਮ, ਸੱਚ, ਸਤਯੰ, ਸ਼ਪਥ, ਸਮਯਕ, ਸਾਚ, ਤਥੋਕਤ, ਤਥਯ, ਤਦਵਤ, ਯਥਾਰਥ ਆਦਿ ਹਨ।

ਸਤ ਜਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਅਖਾਣ ਹਨ, ‘ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ ਸੱਚ ਤਾਂ ਕੋਠੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੱਚ’ ਭਾਵ ਸੱਚ ਨੂੰ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਇਉਂ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ‘ਸੱਚ ਸੱਤ ਪਰਦਿਆਂ ਹੇਠ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੁਪਦਾ’ ਜਾਂ ‘ਸੱਚ ਕਹਿਣਾ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣਾ’ ਸਤ ਕਲਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਸੱਚ ਦੀ ਸਦਾ ਹੀ ਜੈ; ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਂਚ ਨਹੀਂ; ਸੱਚ ਮਿਰਚਾਂ ਝੂਠ ਗੁੜ; ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸਦਾ ਕੌੜੀ; ਸੱਚੇ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਆਦਿ ਲੋਕ ਬੋਲ ਸਭ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕ ਬੋਲ-ਚਾਲ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ‘ਸਤ ਕਲਾ’ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ, “ਸਚਹੁ ੳਰੈ ਸਭ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰ”, “ਸਚੈ ਮਾਰਗਿ ਚਲਦਿਆ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨੁ”, “ਸਚੁ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਸੀਤਾ ਕਦੇ ਨ ਪਾਟੈ” ਆਦਿ।

ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਗੁਣ ‘ਸਤਯਮ’ ਹੈ। ਭਾਵ ਸਾਹਿਤ ਇਕ ਸੱਚ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਸਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਨਿਰਾਰਥਕ ਗੱਲਾਂ, ਨਿਰਾਰਥਕ ਗੀਤ, ਨਿਰਾਰਥਕ ਵਿਚਾਰ, ਨਿਰਾਰਥਕ ਜੀਵਨ, ਨਿਰਾਰਥਕ ਸੋਚ, ਸਭ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਝੂਠ ਜਾਂ ਮਿਥ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸੰਵਾਰੇਗਾ। ਸਾਡੀ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਏ ਨੇ ‘ਸਤ ਕਲਾ’ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ :

ਬਿੱਲੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਭਾਵੇਂ ਬਣਾਵੇ ਕੋਈ, ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਚੂਹੇ ਨਾ ਡਰਨ ਉਹਤੋਂ
ਬੂਹੇ ਉਤੇ ਤਸਵੀਰ ਹੋਵੇ ਸੰਤਰੀ ਦੀ, ਚੋਰ ਪੈਰ ਪਿਛਾਂਹ ਨਾ ਵੇਖ ਧਰਨ ਉਹਤੋਂ
ਨਕਲ ਅਸਲ ਦੀ ਭਾਵੇਂ ਬਣਾ ਲਈਏ, ਕੰਮ ਅਸਲ ਵਾਲੇ ਕਦੇ ਨਾ ਸਰਨ ਉਹਤੋਂ
ਜਿਹੜਾ ਹੋਵੇ ਹੀ ਝੂਠ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘਾਂ, ਦਾਨੇ ਪੁਰਸ਼ ਉਮੀਦ ਕੀ ਕਰਨ ਉਹਤੋਂ।

ਤੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਿੱਲੀ ਸਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਅਧੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚੂਹੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ। ਇੱਥੇ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਹੈ। ਬੂਹੇ ਉੱਤੇ ਸੰਤਰੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਜਬਰਦਸਤ ਹੋਵੇ ਪਰ ਚੋਰ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਝੂਠ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਸਤ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਸਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ, ਸਤ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਦੀ, ਸਤ ਬੋਲਣ ਦੀ, ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੜ੍ਹ ਲੱਗਣ ਦੀ, ਸਤਯੁੱਗ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਝੂਠ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਵਕਤੀ ਹੁੰਦਾ , ਧੁੰਦ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਨਕਲੀ ਨੋਟ, ਨਕਲੀ ਗਹਿਣੇ, ਨਕਲੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਕਲੀ ਭਾਸ਼ਨ, ਨਕਲੀ ਬਾਣਾ, ਨਕਲੀ ਗੁਰੂ ਥੋੜ ਚਿਰਾ ਢੌਂਗ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਪਰ ਜਿੱਤ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਸੱਚੇ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਝੂਠੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ’ ਲੋਕ ਤੱਥ ਲੰਬੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ‘ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ‘ਸਤ ਕਲਾ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਠਾਂ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਪਹਿਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਬੰਦਗੀ ਵਿਚ ਲਗਾ ਕੇ ਜੋ ਸੱਤ ਪਹਿਰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੇ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਪਹਿਰ ਦੀ ‘ਸਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ’ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਆਚਰਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਪਾਸ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਮਨਿਮਤੀਏ, ਨਾਸਤਿਕ ਜਾਂ ਤਰਕੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਿਮਤੀਏ, ਆਸਤਿਕ ਤੇ ਬਿਬੇਕੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ) ਅਜਿਹੀ ਚੰਗੇਰੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਜਦ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੂੜ ਦੀ ਰਾਸ ਘਟਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਤ ਕਲਾ’ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ।