ਸੋਮਵਾਰਿ ਸਚਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ॥
ਤਿਸ ਕੀ ਕੀਮਤਿ ਕਹੀ ਨ ਜਾਇ॥
ਆਖਿ ਆਖਿ ਰਹੇ ਸਭਿ ਲਿਵ ਲਾਇ॥
ਜਿਸੁ ਦੇਵੈ ਤਿਸੁ ਪਲੈ ਪਾਇ॥
ਅਗਮ ਅਗੋਚਰੁ ਲਖਿਆ ਨ ਜਾਇ॥
ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਹਰਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 841)

ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦਿਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਭਰਮ-ਮਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਪੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਵਾਰ ਸਤ ਮਹਲਾ 3’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਾਰ ਸਤ ਜਾਂ ਸਤਵਾਰਾ ਇਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੱਤਾਂ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰੀ ਤਲ ’ਤੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਵਾਰੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਨੇ ਤੀਜੇ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਜੋ ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸਾਡੀ ਸਫਲ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ‘ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ 3 ਵਾਰ ਸਤ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਵਾਰ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ’ ਬਾਣੀ, ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਦਿਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮੰਡਨਮਈ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਖੰਡਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਡਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਖੰਡਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਨੀ ਭਾਵ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੰਡਨ ਭਾਵੇਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੰਡਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਥਿਤਾਂ, ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਖੰਡ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ:

ਦਿਨੁ ਰੈਣਿ ਸਭ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਿਆਰੇ ਜਿਤੁ ਜਪੀਐ ਹਰਿ ਨਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਹੁਣ ਜੇਕਰ ‘ਸੋਮਵਾਰ’ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣੀਏ ਤਾਂ ‘ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸੋਮ’ ਨਾਮ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਨਾਉਂ ਸੋਮ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਖੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਅਤ੍ਰਿ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ‘ਸੋਮ’ ਇਕ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਾਉਂ ਭੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮਵਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਈ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਫੋਕਟ ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਮੰਨੀ ਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ-ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮਵਾਰ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਵਰਤ ਚੇਤ, ਵੈਸਾਖ, ਸਾਵਣ, ਕੱਤਕ ਜਾਂ ਮੱਘਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੋਮਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਹੋਰ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮਵਾਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਸੋਮਵਾਰ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਰਮ ਵੀ ਪਾਲੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜੇਕਰ ਸੋਮਵਾਰੀ ਮੱਸਿਆ ਚੇਤ ਜਾਂ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਮਨ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਪੰਥ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ/ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਭਰਮ-ਮਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਉੱਪਰ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।

ਸੋਮਵਾਰ-ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਭਰਮ ਤੇ ਪਖੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਥ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੂੰ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਦਾ ਵੀ ਸਰਾਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮੰਜੀ ਬੁਣਨ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲਵੋ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਰੱਸੀਆਂ ਵਗਾ ਕੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਉ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਥੇਰੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸਤਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮਵਾਰ ਪ੍ਰਥਾਇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਸੋਮਵਾਰਿ ਸਸਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਝਰੈ॥
ਚਾਖਤ ਬੇਗਿ ਸਗਲ ਬਿਖ ਹਰੈ॥
ਬਾਣੀ ਰੋਕਿਆ ਰਹੈ ਦੁਆਰ॥
ਤਉ ਮਨੁ ਮਤਵਾਰੋ ਪੀਵਨਹਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 344)

ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸੋਮਵਾਰ (ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦਿਨ) ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ-ਰੂਪੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੱਖਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ (ਸਗਲ ਬਿਖ) ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸਤ ਹੋਇਆ ਮਨ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। (ਇੱਥੇ ਸਭ ਭਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੋਮਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜੋ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਇਹ ਹਨ। (ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।)

ਹੇ ਭਾਈ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ) ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਦਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਂਝ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿਫਤਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤੇ ਸੁਰਤ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅਗਮ ਅਗੋਚਰ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ (ਭਾਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ) ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੱਤ ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉੱਪਰ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸੋਮਵਾਰ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਉਲਝਦਾ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ।