‘ਓ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼

ਊੜਾ-ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਸਵਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਗਿਆਸੂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਕਿ ‘ਅੱਖਰ’ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਅਕਸ਼ਰ-ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋ ਅਵਾਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਲਿਖਯਾ ਜਾਵੇ, ਵਰਨਮਾਲਾ ਦਾ ਹਰਫ਼। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰ-‘ਬਾਣੀ (ਬੋਲਾਂ) ਦੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਥਾਪੇ ਹੋਏ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜੋ ਖਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ” ਉਂਝ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅੱਖਰ ਸ਼ਬਦਉਪਦੇਸ਼, ਨਾਮਰੂਪ, ਈਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਦੀ ਕੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਅਖਰ ਮਹਿ ਤ੍ਰਿਭਵਨ ਪ੍ਰਭਿ ਧਾਰੇ॥ ਅਖਰ ਕਰਿ ਕਰਿ ਬੇਦ ਬੀਚਾਰੇ॥
ਅਖਰ ਸਾਸਤ ਸਿੰਮ੍ਰਿਤਿ ਪੁਰਾਨਾ॥ ਅਖਰ ਨਾਦ ਕਥਨ ਵਖਾਨਾ॥
ਅਖਰ ਮੁਕਤਿ ਜੁਗਤਿ ਭੈ ਭਰਮਾ॥ ਅਖਰ ਕਰਮ ਕਿਰਤਿ ਸੁਚ ਧਰਮਾ॥
ਦ੍ਰਿਸਟਿਮਾਨ ਅਖਰ ਹੈ ਜੇਤਾ॥ ਨਾਨਕ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਲੇਪਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 261)

ਭਾਵ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ (ਅਖਰ ਮਹਿ) ਸਾਰਾ ਜਗਤ (ਤ੍ਰਿਭਵਨ) ਰਚਿਆ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵੇਦ ਰਚੇ ਗਏ ਤੇ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼ਾਸਤ ਤੇ ਸਿੰਮ੍ਰਤੀਆਂ ਸਭ ਅੱਖਰ ਰੂਪ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਦ (ਗਉਣ) ਕਥਨ (ਵਿਆਖਿਆ) ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਤੇ ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਖਲਾਸੀ ਅੱਖਰ ਹੀ ਹਨ ਤੇ ਅੱਖਰ ਹੀ ਕਰਨਯੋਗ ਕਰਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਹ ਅੱਖਰ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਲੇਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ।

‘ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼” ਅਨੁਸਾਰ ਊੜਾ ਅੱਖਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਊੜਾ ਅੱਖਰ ਨਾਲ 1 (ਇੱਕ) ਦਾ ਅੰਕ ਲਗਾ ਕੇ ੴਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਿਚ ਵੀ ਰੁਹਾਨੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ (ਬਵੰਜਾ ਅੱਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਸੀਹਰਫ਼ੀ (ਤੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਅਰਬੀ ਦੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਅਨੁਸਾਰ) ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰੂਪ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦੇ ੳ ਤੋਂ ੜ ਤਕ ਪੈਂਤੀ ਵਰਨ (ਅੱਖਰ) ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਨੇਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ‘ਰਾਗ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1 ਪਟੀ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਰ ਗਈ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਰਚਿਤ ‘ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਬਾਣੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜੇ ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੀਏਂ ਤਾਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ੳ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤੀਜਾ, ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ, ਦੂਜੇ 'ਤੇ ੲ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਅ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ‘ਅੱਖਰ’ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ।

‘ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਾਉ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਤੇ 35 ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 432 ਤੋਂ 434 ਤਕ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਠੇਠ ਤੇ ਸਰਲ ਹੈ। ਪਟੀ-ਉਸ ਤਖਤੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਫੱਟੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਵਰਨਮਾਲਾ ਲਿਖਦਾ ਤੇ ਲਿਖ ਲਿਖ ਕੇ ਅਭਿਆਸੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਲੱਕੜ ਦੀ ਫੱਟੀ ਤੋਂ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪਟੀ 'ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਤੇ ਇਕ ਇਕ ਅੱਖਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਤੱਤਸਾਰ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਕਰਤੇ ਦੀ ਰੂਹ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ੳ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ:

ਊੜੈ ਉਪਮਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੈ ਜਾ ਕਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਇਆ॥
ਸੇਵਾ ਕਰਹਿ ਸੇਈ ਫਲੁ ਪਾਵਹਿ ਜਿਨ੍ਹੀ ਸਚੁ ਕਮਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432)

ਭਾਵ ਹੇ ਮਨੁੱਖ ! ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਧਾਰ ਕੇ ਉਪਮਾ ਉਸ ਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖਲਕਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਹਰ ਅੱਖਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਘਾੜਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ, ‘ਸਿੱਖ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ’ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸਦੀਵ ਕਾਲ ਜੀਵਤ ਰਹੇ ਤੇ ਸਾਡੀ ਅੰਸ਼-ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖਤਾਈ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ।

‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼

ਐੜਾ-ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੱਖਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ੍ਵਰ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੰਠ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਰਨੀ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂਅ ਆ ਇ ਈ ਉ ਊ ਏ ਐ ਓ ਔ ਅੰ ਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰ ਚਿੰਨ ਜਾਂ ਲਗਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ: ਮੁਕਤਾ, ਕੰਨਾ, ਸਿਹਾਰੀ, ਬਿਹਾਰੀ, ਔਂਕੜ, ਦੋਲੈਂਕੜ, ਲਾਵਾਂ, ਦੋਲਾਵਾਂ, ਹੋੜਾ, ਕਨੌੜਾ, ਟਿੱਪੀ, ਬਿੰਦੀ।

‘ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼` ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਰੂਪ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਦੇ 19 ਦੇ ਕਰੀਬ ਚਿੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਪਰ ਲੰਡਿਆਂ ਦਾ ਐੜਾ ਬਿਲਕੁਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਐੜਾ ਸਬੰਧੀ ਜੀ.ਬੀ.ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਅ ਦਸਵੀਂ-ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੁਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਲ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਰਚਿਤ ‘ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅ-ਅੱਖਰ ਪੈਂਤੀਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ‘ਅ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਐੜਾ ਜਾਂ ਆੜਾ ਉਚਾਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ‘ਆਇੜੈ’ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਅ-ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ: ਆਇੜੈ ਆਪਿ ਕਰੇ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਕਰਣਾ ਸੁ ਕਰਿ ਰਹਿਆ॥ ਕਰੇ ਕਰਾਏ ਸਭ ਕਿਛੁ ਜਾਣੈ ਨਾਨਕ ਸਾਇਰ ਇਵ ਕਹਿਆ॥ ਭਾਵ ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ (ਛੋਡੀ) ਹੈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਖੁਦ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਸਾਇਰ (ਸ਼ਾਇਰ) ਨੇ ਇਉਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੂਹਾਨੀ ਜਾਂ ਦੈਵੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਹੀ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਉਂਝ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਇਰ ਦੋ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 1) ਸਾਇਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਿ ਉਪਾਏ ਸਾਇਰਾ ਤਿਨਾ ਭਿ ਸਾਰ ਕਰੇਇ” (ਸੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 955) 2) ਸਾਇਰ-ਛੰਦ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਕਵਿ “ਜੇ ਸਉ ਸਾਇਰ ਮੇਲੀਅਹਿ ਤਿਲੁ ਨ ਪੂਜਾਵਹਿ ਰੋਇ” (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 53)

ਤੱਤਸਾਰ ਕਿ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ, ਉੱਦਮ, ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਛੱਡਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਜ਼ਾ, ਭਾਣਾ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਤਾਰੀ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਮੌਸਮ, ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਜਲਵਾਯੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ 'ਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦਾ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤਾ ਤੇ ਹੁਨਰ ਹੈ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਬਕ ਵੀ ਹੈ। ‘ਰਜ਼ਾ’ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦੀ ੩੩ਵੀਂ ਸੰਪੂਰਨ ਪਉੜੀ “ਆਖਣਿ ਜੋਰੁ ਚੁਪੈ ਨਹ ਜੋਰੁ ” ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਰਜ਼ਾ ਦਾ ਤੱਤ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅ-ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸਬਕ ਹੈ।”

‘ੲ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼

‘ੲ’ (ਈੜੀ) ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅੱਖਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਤਾਲੂ ਹੈ। ਮੁਹਾਰਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤੀਜਾਚੌਥਾ (ਇ. ਈ) ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ (ਏ) ਹੈ। ਈੜੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ (ਸਿਹਾਰੀ, ਬਿਹਾਰੀ ਤੇ ਲਾਂ) ਤਿੰਨ ਲਗਾਂ ਹੀ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼' ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਦਲਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਚਿਤ ‘ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਈੜੀ ਅੱਖਰ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਈਵੜੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਈਵੜੀ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ:

ਈਵੜੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਦਾਤਾ ਆਪੇ ਸਚਾ ਸੋਈ॥
ਏਨਾ ਅਖਰਾ ਮਹਿ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੂਝੈ ਤਿਸੁ ਸਿਰਿ ਲੇਖੁ ਨ ਹੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432)

ਭਾਵ ਹੇ ਭਾਈ! ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ (ਪੁਰਖੁ) ਹੈ, ਜੋ ਸਭਨਾ ਦਾ ਰਿਜ਼ਕ ਦਾਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।

‘ਫ਼ਰੀਦਕੋਟੀਆ ਟੀਕਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਬੋਧਨ ਪਾਂਧਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੈ ਕਿ- “ਹੇ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ! ਈੜੀ ਇਹ ਕਹਤੀ ਹੈ ਜੋ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦਾਤਾ ਹੈ ਸੋਈ ਸੱਚਾ ਹੈ ਔਰ ਪਰਪੰਚ ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਸੋ ਇਨ ਅਖਰੋਂ ਹੀ ਕੇ ਅਰਥੋਂ ਮੇਂ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖ ਸਮਝਤਾ ਹੈ, ਤਿਸਕੇ ਸਿਰ ਫਿਰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਕਾ ਲੇਖ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ।”

ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਜੋ ਪੈਂਤੀ ਪਦਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਹਨ, ਉਹ ਈਵੜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਮਨ ਕਾਹੇ ਭੂਲੇ ਮੂੜ ਮਨਾ॥
ਜਬ ਲੇਖਾ ਦੇਵਹਿ ਬੀਰਾ ਤਉ ਪੜਿਆ॥ ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432)

ਭਾਵ ਹੇ ਮਨ! ਹੇ ਮੂਰਖ (ਮੂੜ) ਮਨਾ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿਚ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜਾਂ ਹਿਸਾਬ ਦੇਵੇਂਗਾ ਤਾਂ ਹੇ ਵੀਰ (ਬੀਰਾ) ਤਦ ਹੀ ਤੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਦੱਸਦਿਆਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ— “ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮਯਾਬ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਮਲ ਚੰਗੇ ਹਨ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੁਸਾਰ— “ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੰਤਵ ਅੰਤਰੀਵ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਠੀਕ ਸੇਧ ਦੇ ਸਕੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ।”

ਹੁਣ ਗੁਰਮੁਖ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਬੁੱਝਣਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਰਮ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁ-ਅਰਥੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: ਕਰਮਮ; (1) ਜੋ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕੰਮ, ਕਾਰਜ (2) ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਭਾਗ (3) ਬਖਸ਼ਿਸ਼ (ਅਰਬੀ)।

‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਥਾਪੇ ਹਨ- (ੳ) ਕ੍ਰਿਮਾਣ-ਜੋ ਕਰਮ ਹੁਣ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, (ਅ) ਪ੍ਰਾਰਬਧ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ,(ੲ) ਸੰਚਿਤ-ਉਹ ਕਰਮ ਜੋ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਭੋਗਿਆ।

ਤੱਤਸਾਰ ਕਿ ਈੜੀ (ਈਵੜੀ) ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ (ਕਿਰਿਆ) ਕਰੇ ਤਾਂ, ਬਖਸ਼ਿਸ਼ (ਕਰਮ) ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣੇਗਾ ਤੇ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦਾਤੇ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਿਆਂ ਭਾਗ (ਕਰਮ) ਸੰਵਰੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਤੇ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰੀ ਤੇ ਕਰਤਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਬਕ ਹੈ।

‘ਸ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼

‘ਸ’ (ਸੱਸਾ) ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅੱਖਰ ਹੈ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ੍ਵਰ (Vowels) ਅੱਖਰ ੳ, ਅ, ੲ, ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਇਹ ਦਸ ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਕੀ ਸ ਤੋਂ ੜ ਤੱਕ ੩੨ ਵਿਅੰਜਨ (Consonants) ਹਨ। ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਉਹ ਅੱਖਰ ਜੋ ਸ੍ਵਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਸੱਸਾ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੰਤਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਰਚਿਤ ‘ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਸਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ:

ਸਸੈ ਸੋਇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਜਿਨਿ ਸਾਜੀ ਸਭਨਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕੁ ਭਇਆ॥
ਸੇਵਤ ਰਹੇ ਚਿਤੁ ਜਿਨ ਕਾ ਲਾਗਾ ਆਇਆ ਤਿਨ ਕਾ ਸਫਲੁ ਭਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432)

ਭਾਵ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ (ਸਾਹਿਬੁ) ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੱਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ (ਸੇਵਦੇ) ਰਹੇ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਉਸ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ 1 ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸੱਸਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ:

ਸਸੈ ਸਭੁ ਜਗੁ ਸਹਜਿ ਉਪਾਇਆ ਤੀਨਿ ਭਵਨ ਇਕ ਜੋਤੀ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਵਸਤੁ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਵੈ ਚੁਣਿ ਲੈ ਮਾਣਕ ਮੋਤੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 930)

ਭਾਵ ਕਿ ਸਸੈ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜੱਗ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਨਿ ਭਵਨ (ਆਕਾਸ਼, ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਮਾਤ ਲੋਕ) ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰਦਾ, ਉਹ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਕੀਮਤੀ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

‘ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸੱਸਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਵਰਣਨ ਹੈ:

ਸਸਾ ਸੋ ਨੀਕਾ ਕਰਿ ਸੋਧਹੁ॥ ਘਟ ਪਰਚਾ ਕੀ ਬਾਤ ਨਿਰੋਧਹੁ॥
ਘਟ ਪਰਚੈ ਜਉ ਉਪਜੈ ਭਾਉ॥ ਪੂਰਿ ਰਹਿਆ ਤਹ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਰਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 342)

ਭਾਵ-ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ (ਸੋ) ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਨੀਕਾ ਕਰਿ) ਯਾਦ ਕਰੋ (ਸੋਧਹੁ) ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ (ਘਟ) ਨੂੰ, ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਂਝ (ਪਰਚਾ) ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਾਓ (ਨਿਰੋਧਹੁ ਤੇ ਫਿਰ ਮਨ ਪਰਚਿਆਂ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮ (ਭਾਉ) ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਤਿੰਨਾਂ ਭਵਨਾ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

ਸੱਸਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ‘ਰਾਗ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 3 ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਸੈ ਸੰਜਮੁ ਗਇਓ ਮੂੜੇ ਏਕੁ ਦਾਨੁ ਤੁਧੁ ਕੁਥਾਇ ਲਇਆ॥
ਸਾਈ ਪੁਤ੍ਰੀ ਜਜਮਾਨ ਕੀ ਸਾ ਤੇਰੀ ਏਤੁ ਧਾਨਿ ਖਾਧੈ ਤੇਰਾ ਜਨਮੁ ਗਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 435)

ਭਾਵ-ਹੇ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ! ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸੰਜਮ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਤੇ ਤੂੰ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਕੁਥਾਇ ਦਾਨ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨ (ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਪਾਸੋਂ ਜੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਕੁਥਾਂ ਇਸ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਜਮਾਨ ਦੀ ਧੀ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਧਾਨ ਖਾ ਕੇ ਤੇਰਾ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ‘ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਮਹਲਾ 5 ਵਿਚ ਸੱਸਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਪਵੜੀ (ਪਉੜੀ) ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ:

ਸਸਾ ਸਤਿ ਸਤਿ ਸਤਿ ਸੋਊ॥
ਸਤਿ ਪੁਰਖ ਤੇ ਭਿੰਨ ਨ ਕੋਊ॥
ਸੋਉ ਸਰਨਿ ਪਰੈ ਜਿਹ ਪਾਯੰ॥
ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਗੁਨ ਗਾਇ ਸੁਨਾਯੰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 250)

ਭਾਵ-ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦੀਵ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਰਨੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਰਨੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਫਿਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਣ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਤੱਤਸਾਰ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸੱਸਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਦੀਵ ਕਾਲ ਹੋਂਦ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕਤਾ, ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ, ਜੀਵਨ ਲਗਨ, ਸੰਜਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼

‘ਹ’ (ਹਾਹਾ) ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਜਾਂ ਪੈਂਤੀ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਕੰਠ ਹੈ।

‘ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1 ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਾਹਾ ਅੱਖਰ ਚੌਤੀਵੇਂ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ:

ਹਾਹੈ ਹੋਰੁ ਨ ਕੋਈ ਦਾਤਾ ਜੀਅ ਉਪਾਇ ਜਿਨਿ ਰਿਜਕੁ ਦੀਆ॥
ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮ ਸਮਾਵਹੁ
ਅਨਦਿਨੁ ਲਾਹਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਲੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 434)

ਭਾਵ ‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਣੋਂ ਕਿ ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੀਅ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਸਭਨਾ ਨੂੰ ਰਿਜ਼ਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਾਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾਤੇ (ਹਰਿ) ਦਾ ਨਾਮ ਧਿਆਉਂਦੇ ਰਹੋ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਸਦਾ ਸੁਰਤ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖੋ ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਉਹੀ ਜਾਣੋ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ (ਅਨਦਿਨੁ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ (ਹਰਿ ਨਾਮ) ਦਾ ਲਾਭ (ਲਾਹਾ) ਖੱਟਿਆ ਹੈ।

‘ਹਾਹਾ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ‘ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 3 ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਹਾਹੈ ਹਰਿ ਕਥਾ ਬੂਝਿ ਤੂੰ ਮੂੜੇ ਤਾ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥
ਮਨਮੁਖਿ ਪੜਹਿ ਤੇਤਾ ਦੁਖੁ ਲਾਗੈ ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 435)

ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ ਸਾਲਾਹ (ਕਥਾ) ਭਾਵ ਹੇ ਮੂਰਖ (ਮੂੜੇ) ! ਹਾਹਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਝ (ਬੂਝ) ਲਵੇਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਦੀਵ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਜੋ ਹੋਰ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਨਾ (ਤੇਤਾ) ਹੀ ਵਧੀਕ ਅਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਸਮਝ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਗੁਰ ਸਿੱਖਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਖਲਾਸੀ (ਮੁਕਤਿ) ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ।

‘ਹਾਹਾ ਅੱਖਰ’ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ‘ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੀ” ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਹੈ:

ਹਾਹਾ ਹੋਤੁ ਹੋਇ ਨਹੀ ਜਾਨਾ॥
ਜਬ ਹੀ ਹੋਇ ਤਬਹਿ ਮਨੁ ਮਾਨਾ॥
ਹੈ ਤਉ ਸਹੀ ਲਖੈ ਜਉ ਕੋਈ॥
ਤਬ ਓਹੀ ਉਹੁ ਏਹੁ ਨ ਹੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 342)

ਭਾਵ ਕਿ ਹੇ ਭਾਈ ! ਹਾਹਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ (ਹੋਇ) ਤੂੰ ਹੋਂਦ (ਹੋਤ) ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆਂ (ਜਾਨਾ) ਹੈ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਂਦ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਏ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈਂ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜਾਂ ਉ ਵਿਚ ਏਹੁ ਸਮਾਅ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਮੇਰੀ ਦੇ ਝਗੜੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਜੋ ‘ਹਾਹਾ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਸਭਨਾ ਨੂੰ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਇੱਕ ਦੀ ਓਟ ਰੱਖਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗੁਰ ਸਿੱਖਿਆ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਰੂਹ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ ਤੇ ਭਟਕਣਮਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਧਰਮੀ ਜੀਵਨ ਹਰ (ਹਰੇਕ) ਵਿੱਚੋਂ ਹਰਿ (ਪ੍ਰਭੂ) ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ। ਹਾਹਾ ਅੱਖਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਧਰਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।

‘ਕੱਕਾ’ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅੱਖਰ ਤੇ ਤੀਸਰਾ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ। ਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਵਰਗ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕਵਰਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਕੰਠ ਹੈ। ਕ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ— ਕ, ਕਾ, ਕਿ, ਕੀ, ਕੁ, ਕੂ, ਕੇ, ਕੈ, ਕੋ, ਕੌ, ਕੰ, ਕਾਂ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿਚ ‘ਕ’ ਛੇਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਕਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਦੇ ਹਨ:

ਕਕੈ ਕੇਸ ਪੁੰਡਰ ਜਬ ਹੂਏ ਵਿਣੁ ਸਾਬੂਣੈ ਉਜਲਿਆ॥
ਜਮ ਰਾਜੇ ਕੇ ਹੇਰੂ ਆਏ ਮਾਇਆ ਕੈ ਸੰਗਲਿ ਬੰਧਿ ਲਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ , ਸਾਹਿਬ 432)

ਭਾਵ ਹੇ ਭਾਈ! ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਦੇਖ ਜਦੋਂ ਵਾਲ (ਕੇਸ) ਚਿੱਟੇ ਕੌਲ ਫੁੱਲ (ਪੁੰਡਰ) ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਸਾਬਣ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਹੀ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ, ਭਾਵ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਉਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਜਮ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੂਤ (ਹੇਰੂ) ਆ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੈ-ਚੇਤੰਨਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ।

ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਰਾਗ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 3 ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਕੱਕਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਕੈ ਕਾਮਿ ਕ੍ਰੋਧਿ ਭਰਮਿਓਹੁ ਮੂੜੇ ਮਮਤਾ ਲਾਗੇ ਤੁਧੁ ਹਰਿ ਵਿਸਰਿਆ॥
ਪੜਹਿ ਗੁਣਹਿ ਤੂੰ ਬਹੁਤੁ ਪੁਕਾਰਹਿ ਵਿਣੁ ਬੂਝੇ ਤੂੰ ਡੂਬਿ ਮੁਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 435)

ਭਾਵ ਹੇ ਮੂਰਖ (ਮੂੜੇ) ! ਕੱਕਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪ ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਕੁਰਾਹੇ ਪਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਲਾਲਚ (ਮਮਤਾ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ (ਹਰਿ) ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ (ਪੜਹਿ) ਤੇ ਵਿਚਾਰਦਾ (ਗੁਣਹਿ) ਹੋਇਆ, ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ (ਪੁਕਾਰਹਿ) ਹੈਂ, ਪਰ ਸਹੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਆਤਮਿਕ ਮੌਤੇ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ। ਕੱਕਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਮਹਲਾ 5' ਪਵੜੀ (ਪਉੜੀ) ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਉਂ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਕਾ ਕਾਰਨ ਕਰਤਾ ਸੋਊ॥ ਲਿਖਿਓ ਲੇਖੁ ਨ ਮੇਟਤ ਕੋਊ॥
ਨਹੀ ਹੋਤ ਕਛੁ ਦੋਊ ਬਾਰਾ॥ ਕਰਨੈਹਾਰੁ ਨ ਭੂਲਨਹਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 253)

ਭਾਵ ਕਿ ਹੇ ਭਾਈ! ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਕਰਤਾ (ਪ੍ਰਭੂ) ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਸਬੱਬ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕਰਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁੱਲਣਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ (ਬਾਰਾ) ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਅਭੁੱਲ ਹੈ।

ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੱਕਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਕਕਾ ਕਿਰਣਿ ਕਮਲ ਮਹਿ ਪਾਵਾ॥ ਸਸਿ ਬਿਗਾਸ ਸੰਪਟ ਨਹੀ ਆਵਾ॥
ਅਰੁ ਜੇ ਤਹਾ ਕੁਸਮ ਰਸੁ ਪਾਵਾ॥ ਅਕਹਿ ਕਹਾ ਕਹਿ ਕਾ ਸਮਝਾਵਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340)

ਭਾਵ ਕਿ ਕੱਕਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਗਿਆਨ ਕਿਰਨ (ਕਿਰਣਿ), ਹਿਰਦੇ ਰੂਪੀ ਕਮਲ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਲਈ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਖਿੜਿਆ ਫੁੱਲ ਫਿਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਚਾਨਣੀ (ਸਸਿ ਬਿਗਾਸ) ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ (ਸੰਪਟ) ਜਾਂ ਮੀਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ (ਅਰੁ) ਜੇ ਕਦੀ ਮੈਂ ਉਸ ਕਮਲ ਫੁੱਲ (ਕੁਸਮ) ਦਾ ਰਸ ਮਾਣ ਲਵਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕਥਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ।

ਕੱਕਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਾਈਂ ਹੀ ਬੀਤ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਪਠਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ੀ ਹੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਕਰਤੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸ ਜਾਏ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਅਨੰਦਮਈ ਹੋਵੇਗਾ।

‘ਖ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼

ਖੱਖਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਅੱਖਰ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਰਗ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੰਠ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੱਖਾ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

‘ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1 ਪਟੀ” ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਖ ਅੱਖਰ ਛੇਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ:

ਖਖੈ ਖੁੰਦਕਾਰੁ ਸਾਹ ਆਲਮੁ ਕਰਿ ਖਰੀਦਿ ਜਿਨਿ ਖਰਚੁ ਦੀਆ॥
ਬੰਧਨਿ ਜਾ ਕੈ ਸਭੁ ਜਗੁ ਬਾਧਿਆ ਅਵਰੀ ਕਾ ਨਹੀ ਹੁਕਮੁ ਪਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432)

ਭਾਵ, ਹੇ ਭਾਈ! ਖੱਖਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਖੁੰਦਕਾਰੁ) ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ (ਸਾਹ ਆਲਮ) ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਕਰਤੇ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਕੇ (ਕਰਿ ਖਰੀਦ) ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦਾ ਵਣਜ ਕਰਨ ਲਈ ਖਰਚ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ (ਬੰਧਨਿ) ਵਿਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ (ਅਵਰੀ ਕਾ) ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖੱਖਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ‘ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਮਹਲਾ ੫ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਖਖਾ ਖੂਨਾ ਕਛੁ ਨਹੀ ਤਿਸੁ ਸੰਮ੍ਰਥ ਕੈ ਪਾਹਿ॥
ਜੋ ਦੇਨਾ ਸੋ ਦੇ ਰਹਿਓ ਭਾਵੈ ਤਹ ਤਹ ਜਾਹਿ॥
ਖਰਚੁ ਖਜਾਨਾ ਨਾਮ ਧਨੁ ਇਆ ਭਗਤਨ ਕੀ ਰਾਸਿ॥
ਖਿਮਾ ਗਰੀਬੀ ਅਨਦ ਸਹਜ ਜਪਤ ਰਹਹਿ ਗੁਣਤਾਸ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 253)

ਭਾਵ, ਖੱਖਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਾਸ (ਪਾਹਿ) ਕਿਸੇ ਵਸਤ ਦੀ ਘਾਟ (ਖੂਨਾ) ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਜੀਵ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਾਤ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਧਨ ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਪੂੰਜੀ (ਰਾਸਿ) ਨੂੰ ਉਹ ਸਦਾ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ (ਗੁਣਤਾਸ) ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਿਮਾਂ, ਨਿਮਰਤਾ (ਗਰੀਬੀ), ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਤੇ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਦੀਵ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਇਸੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਖੱਖਾ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਿਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਖਖਾ ਖਰਾ ਸਰਾਹਉ ਤਾਹੂ॥
ਜੋ ਖਿਨ ਮਹਿ ਊਨੇ ਸੁਭਰ ਭਰਾਹੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 260)

ਭਾਵ-ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਲਾਹੁਤਾ (ਸਰਾਹਉਂ) ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਇਕ ਖਿਨ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਸੱਖਣੇ (ਊਣੇ) ਨੂੰ ਨਕਾ ਨਕ (ਸੁਭਰ) ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

‘ਖਖਾ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ‘ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੀ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਹੈ:

ਖਖਾ ਇਹੈ ਖੋੜਿ ਮਨ ਆਵਾ॥
ਖੋੜੇ ਛਾਡਿ ਨ ਦਹ ਦਿਸ ਧਾਵਾ॥
ਖਸਮਹਿ ਜਾਣਿ ਖਿਮਾ ਕਰਿ ਰਹੈ॥
ਤਉ ਹੋਇ ਨਿਖਿਅਉ ਅਖੈ ਪਦੁ ਲਹੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340)

ਜਦ ਮਨ ਰੂਪੀ ਪੰਛੀ, ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਰੂਪੀ (ਖੋੜਿ) ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਆ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਆਹਲਣੇ (ਖੋੜੇ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਸੀਂ ਪਾਸੀਂ (ਦਹਦਿਸ) ਨਹੀਂ ਭਟਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਸਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ (ਖਸਮਹਿ) ਪ੍ਰੀਤ ਪਾ ਕੇ ਖਿਮਾ ਦੇ ਸੋਮੇ (ਖਿਮਾਕਰਿ) ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਦ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ (ਨਿਖਿਅਉ) ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ ਪਦਵੀ (ਅਖੈ ਪਦੁ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤੱਤਸਾਰ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੋਲ ਤੇ ਅਮੁੱਕ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਪਾਸ ਹਲੀਮੀ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਦੀਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਗਿਆਸੂ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।