ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਲਈ ‘ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ- ‘ਸਿਧਾਂਤ’ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਗੈਰ ਸਧਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਟਪਲਾ ਵੀ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ: ਇਹੁ ਜਗੁ ਸਚੈ ਕੀ ਹੈ ਕੋਠੜੀ ਸਚੇ ਕਾ ਵਿਚਿ ਵਾਸੁ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੰਸਾਰ ਬਿਨਸਨਹਾਰ ਝੂਠ ਵੀ ਹੈ: ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ ਜਾਨਿ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮੀਤ॥ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਹੈ: ਹਰਿਹਾਂ ਨਾਨਕ ਕਸਮਲ ਜਾਹਿ ਨਾਇਐ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰ॥ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਮਲ ਵਿਹੂਣੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਖੰਡਨ ਵੀ ਹੈ: ਜਲ ਕੈ ਮਜਨਿ ਜੇ ਗਤਿ ਹੋਵੈ ਨਿਤ ਨਿਤ ਮੇਂਡੁਕ ਨਾਵਹਿ॥

ਇੱਥੇ ਦੀਰਘ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਤਰਕੀ ਤੇ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਸੋਚ ਸਭ ਕੁਝ ਖੰਡਨ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵਿਚਾਰ ਗੋਸ਼ਟੀ' ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਨ ਤੇ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨੀਮ ਤੇ ਤਰਕ ਬੁੱਧ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਝਗੜੇ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਸਾਖੀ’ ਹੈ ਤੇ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਐਸੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਂਧੀਆਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹੈ: ਬਾਬਾਣੀਆ ਕਹਾਣੀਆ ਪੁਤ ਸਪੁਤ ਕਰੇਨਿ ਭਾਵ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪੁੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਾਖੀਆਂ ਸਾਡੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਕੌਮੀ ਵਾਰਸਾਂ ਦਾ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

‘ਸਾਖੀ’ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ: ਸਾਖੀ-ਸੰਗਯਾ: ਇਤਿਹਾਸ ਅਥਵਾ ਕਥਾ ਜੋ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇ-ਭਾਵ ਸਿਖਯਾ, ਨਸੀਹਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ: ਸਾਖੀ (ਦੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸ+ ਅਕਸ਼ੀ = ਜੋ ਅੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ। ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀ ਗੱਲ ਦਾ ਦੱਸਣਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਥਾ, ਵਾਰਤਾ ਅਰਥ ਬਣੇ ਹਨ ਤੇ ਸਿਖਯਾ, ਗਵਾਹੀ ਅਰਥ ਵੀ ਹਨ।

ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਛੇ ਸਾਖੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤੱਤਸਾਰ ਹੈ।

ਸੂਖਮ ਉਲਾਂਭਾ ਤੇ ਨਿਗੁਰੇ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤਾਂਘ

ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਖੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਨਾਉਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਗਏ। ਲਗਪਗ 20ਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਾਧੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਹਿਜ ਸਵਾਲ ਸੀ, ‘ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੈ?' ਸ੍ਰੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰ ਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਾਧੂ ਨੇ ਤਲਖੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਨਿਗੁਰੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਬੁਰਾ ਹੁੰਦਾ ਐ!” ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਾਂ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣਾ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ ਪਰ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰੂ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ।

ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਕਈ ਸਵਾਲ ਤੇ ਜਵਾਬ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਕੇਵਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਕਰਮ ਤਾਂ ਸੀ ਪਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੂਜਾ - ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤੜਪ ਹਰ ਵਾਰੀ ਕੁਝ ਢੂੰਡਣ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਲੱਭ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਤੀਜਾ - ਹਿਰਦਾ ਰੂਪੀ ਸੇਜ ਤਾਂ ਸੰਵਰੀ ਹੈ ਪਰ ਸਥਾਪਤ ਟਿਕਾਓ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਚੌਥਾ- ਸਾਧੂ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮੱਤ ਦਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜੇਕਰ ਸੱਚਾ ਸਾਧੂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਅਜੇ ਤਕ ਨਿਗੁਰੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਕਿਵੇ ਬਣਨਾ ਹੈ?

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਦੋ ਲੰਗਰ ਸੱਜਦੇ ਹਨ: ਪੰਗਤ ਵਿਚ - ਤਨ ਦਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ - ਮਨ ਦਾ (ਭਾਵ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ)। ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ - ਕਿਸ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਦਾ ਬਾਣਾ, ਲਿਬਾਸ-ਬਿਨ ਬੋਲਿਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੂਪ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਬੋਲ ਬਾਣੀ, ਮੰਨਤਾਂ ਮਨਾਉਤਾਂ ਤੇ ਕਰਨੀ ਉਹਦਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਬਾਣੀ ਤੇ ਬਾਣੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਯੋਗ ਨੇ ਹੀ ਕਲਾ ਵਰਤਾਉਣੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਚੋਟ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ

ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ‘ਦੂਜੀ ਸਾਖੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ- ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ - ਸ੍ਰੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਨੂੰ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪਰਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ- ਕਰਣੀ ਕਾਗਦੁ ਮਨੁ ਮਸਵਾਣੀ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਦੁਇ ਲੇਖ ਪਏ॥ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਉਪਰ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਹ ਕਿਸਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ? ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਪ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਸ੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ।

ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਇਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦੀ ਕਲਾ ਵਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੇਚੈਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚੈਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਹ ਅਸਲ ਘਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਗੱਲ- ਉੱਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ, ਸਗੋਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੀ ਗੱਲ - ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੋਤ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਗੱਲ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਲਗਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵੀ ਲੱਭ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਦਾ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਭਰੋਸਾ ਕਲਾ ਵਰਤਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਗਤੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ:

ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਖੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਗੋਇੰਦੇ ਖੱਤਰੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ 1546 ਈ. ਵਿਚ ਤੀਜੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਇਆ। ਫਿਰ 1564 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੋਈ। ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਪਾਰੋ ਜੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੱਚੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ! ਵੱਖਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਅੰਤ ਸੰਗਤ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਸਾਂਝੇ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਦਾ ਦਿਨ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ’ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ 1567 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਦਿਨ ਸਾਡਾ ਕੌਮੀ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ- ਗੋਇੰਦੇ ਖੱਤਰੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਰੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਗਰ ਬੱਝਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਜਾਪ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਬੁਰੀ ਰੂਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਰਤਾਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸਿੱਖਿਆ- ਸ੍ਰੀ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਟੇਕ ਤੇ ਭਟਕਣਾ ਤੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦਾ ਇਹ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਸੀ। ਤੀਜੀ ਸਿੱਖਿਆਇੱਥੇ ‘ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਪਾਛੈ ਸੰਗਤ’ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖੋਂ ਜਾਤ ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਘਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਇਆ। ਚੌਥੀ ਸਿੱਖਿਆ- ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋੜ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਲਾ ਵਰਤਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਤੋਂ ਤੋੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਤੋੜਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋਰ ਪੀਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਜਥੇਬੰਦਕ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਲਈ ਜੋੜ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰਪੁਰਬ, ਮੱਸਿਆ, ਪੁੰਨਿਆ, ਸੰਗਰਾਂਦ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੱਗਦੇ ਗੁਰਮਤੀ ਜੋੜ ਮੇਲਿਆਂ ਨੇ ਧਿਰ ਤੇ ਧੁਰਾ ਬਣ ਕੇ ਸਦਾ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ਤੇ ਨਿਭਾ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ।

ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਪੁਰਬ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸੇਵਾ-ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਤੇ ਭਾਵੇ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚੌਪਹਿਰਾ ਸਮਾਗਮ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਾਪ ਕਰਦੀ ਸੰਗਤ ਹੋਵੇ ਆਦਿ ਸਭ ਗੁਰ ਸੰਗਤੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ।

ਸੰਸਾਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ :

ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਥੜ੍ਹੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਸਭਨਾ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਨੋਂ ਦਾਮਾਦ- ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਟਿਕਾਣੇ ਲਈ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਦੋ ਸੋਹਣੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉਸਾਰੋ।

ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਥੜ੍ਹੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਜਦ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਥੜ੍ਹੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਦੋਤਿੰਨ ਵਾਰ ਥੜ੍ਹੇ ਨਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਜੀ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠੇ ਕਿ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ! ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਸਥਾ ਵਡੇਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੋਰ ਮੈਂ ਬਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।”

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੀ ਕਿ, “ਸੱਚੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ! ਬਖਸ਼ ਦਿਓ - ਮੈਂ ਅੰਜਾਣ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਕਸਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਕਿ ਮੈਂ ਠੀਕ ਬਣਾ ਸਕਾਂ।”

ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੀ। ਤੱਤਗਿਆਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ, ਸਹਿਜਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਸੀ। ਥੜ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸਿਰਜਣਾਹਿਰਦਾ ਰੂਪੀ ਥੜ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤ' ਨੇ ਆਸਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ-ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਨਿਭ ਸਕਦੀਆਂ। ਬਹਿਰੂਨੀ ਘਟਨਾਵਾਂ- ਅੰਦਰੁਨੀ ਘਾੜਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸਾਂ ਲਈ ਸਦੀਵ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਉਮੈਂ ਅਤੇ ਹਲੀਮੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕੌਣ ਜਿੱਤਿਆ:

ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਆਏ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਫੁਰਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਹੀ ਕਿਹੜੇ ਗੁਣਾਂ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸ ਹੈ।

"ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਪੁਰਖਾ ! ਦਾੜ੍ਹਾ ਕਿਉਂ ਏਨਾ ਲੰਬਾ ਰੱਖਿਆ ਏ?' ਅੱਗੋਂ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬੋਲੇ, “ਆਪ ਜੈਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਝਾੜਨ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਪੁਕਾਰ ਉਠੇ, “ਧੰਨ ਹੋ, ਧੰਨ ਹੋ!” ਦਰਅਸਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਘਰ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋ। ਆਪ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਧੰਨ ਹੈ।

ਸਿੱਖਿਆ: ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦਾਸੀ ਮੱਤ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਘਰ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਕਲਾ ਹੀ ਅੰਤ ਫ਼ਤਹ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਨਿਰਮਲੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿ ਨੀਵੇਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਨਫਰਤਵਾਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੈਂਚੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਸੂਈਆਂ ਬਣ ਕੇ ਕੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ। ਨਫਰਤਵਾਦੀ ਸ਼ਬਦ ਜਥੇਬੰਦਕ ਧਰਮ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਧੀਕ ਵੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ।

ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਦੇ ਨੇਮ ਲਈ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਪੱਕ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ:

ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਜੋ ਸਿਖੁ ਅਖਾਏ ਸੁ ਭਲਕੇ ਉਠਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵੈ॥
ਉਦਮੁ ਕਰੇ ਭਲਕੇ ਪਰਭਾਤੀ ਇਸਨਾਨੁ ਕਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰਿ ਨਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 305)

ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਗੁਰਮਤੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ। ‘ਪਰਭਾਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਅਰਥ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ, ਤੜਕਾ, ਸਵੇਰ ਵੇਲਾ ਹੀ ਹੈ। (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ - ਪ੍ਰਭਾਤ): ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਮੁਹੂਰਤ, ਪਹੁ ਪਾਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਤ੍ਰੀ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਝਾਲਾਘੇ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਰਥੀ ਹਨ।

‘ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ’ (ਕ੍ਰਿਤ: ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੰਪਾਦਿਤ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹੈ: ਧਰਮ ਦਾਸੁ ਖੋਟੜਾ ਤੇ ਡੂਗਰ ਦਾਸ ਤਕਿਆਰੁ ਤੇ ਦੀਪਾ ਤੇ ਜੇਠਾ ਤੇ ਤੀਰਥਾ ਤੇ ਬੂਲਾ, ਸਭੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਆਏ। ਆਇਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀਓਨੇ: ਜੀ ਤੁਸਾਡੀ ਸਰਨਿ ਆਏ ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਅਸਾਡਾ ਉਧਾਰੁ ਹੋਵੇ। ਤਾਂ ਬਚਨੁ ਹੋਇਆ: “ਤੁਸਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਕਾ ਹੰਕਾਰੁ ਤਿਆਗਣਾ, ਜਿਥੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤਿ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਹੋਵੈ ਤਿੱਥੈ ਦੋਨੋ ਵੇਲੇ ਚਲਕੇ ਜਾਵਣਾ, ਪਿਛਲੀ ਰਾਤਿ ਉਠਿ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੈ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ॥... ਮੈਂ ਤੁਸਾਡਾ ਸਦਾ ਸੰਗੀ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣੁ ਹੋਇਆ।”

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਗੁਰ ਸਾਖੀਆਂ, ਗੁਰ ਬਚਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੱਸ ਆਦਿ ਸਭ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਲੰਗਰ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਰੂਹ ਨਾਲ ਛਕਦੇ ਰਹੀਏ ਤਾਂ ਆਤਮਿਕ ਖੇੜਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇਗਾ।