ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬੜਾ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਮਣਾ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਜਿਊਣਾ ਵੀ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮਰਨਾ ਵੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ :

ਦੁਖ ਵਿਚਿ ਜੰਮਣ ਦੁਖਿ ਮਰਣੁ ਦੁਖਿ ਵਰਤਣੁ ਸੰਸਾਰਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1240)
ਦੁਖ ਵਿਚਿ ਜੰਮੈ ਦੁਖਿ ਮਰੈ ਦੁਖ ਵਿਚਿ ਕਾਰ ਕਮਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1130)

ਸੋ ਹਰ ਬੰਦਾ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰਾਂ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਯਾਨੀ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ?

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਉਂ ਹੈ :

ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਜਹ ਸਾਧ ਪਗ ਧਰਹਿ॥
ਤਹ ਬੈਕੁੰਠੁ ਜਹ ਨਾਮੁ ਉਚਰਹਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 890)

ਭਾਵ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਚਰਨ (ਪੈਰ) ਪਏ ਹਨ, ਉਹੋ ਅਸਥਾਨ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਆਈਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਿਸੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਸਗੋਂ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਕ ਰਾਜ ਭਾਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਮਨ ਵਿਚ ਮੰਗਦਾ ਹੈ :

ਰਾਜੁ ਨ ਚਾਹਉ ਮੁਕਤਿ ਨ ਚਾਹਉ ਮਨਿ ਪ੍ਰੀਤਿ ਚਰਨ ਕਮਲਾਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 534)

ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਛੁਟਕਾਰਾ, ਰਹਾਈ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਮੁਚੁ ਧਾਤੂ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਅਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ, ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪ ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਵਾਗਉਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਬਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਰੂਹ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਅਤੇ ਅਖੈਜੀਵਨ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ, ਸਰਵ ਇੱਛਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੋਣਾਂ ਤੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਲਿਵ ਜੋੜਨਾ, ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਭਰਮਜਾਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ :

ਕਰਮ ਧਰਮ ਕਰਿ ਮੁਕਤਿ ਮੰਗਾਹੀ ॥ ਮੁਕਤਿ ਪਦਾਰਥੁ ਸਬਦਿ ਸਲਾਹੀ ॥
ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਸਬਦੈ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਈ ਪਰਪੰਚੁ ਕਰਿ ਭਰਮਾਈ ਹੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1024)

ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ‘ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਹੈ ਕੂੜ ਦੀ ਕੰਧ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤੋੜੀ ਜਾਵੇ ?

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,1)

ਪ੍ਰਭੂ ਕੀ ਹੈ? ਸੱਚ ਹੈ। ਬਾਧਾ ਕੀ ਹੈ? ਕੁਝ, ਝੂਠ ਅਸੱਤ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਜੋ ਤੋੜਨੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕੇਵਲ ਕੂੜ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਉਪਰਾਲੇ ਕੂੜ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਪਨਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਹੈ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਿਆਂ ਕੂੜ ਝੂਠ, ਅਸਤ ਦੀ ਕੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਏਗੀ, ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਉਤਰ ਜਾਏਗੀ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।ਪਰ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਸੋਚੈ ਸੋਚਿ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਸੋਚੀ ਲਖ ਵਾਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਲੱਖਾਂ ਵਾਰੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਏ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਮਨ ਸੁੱਚਾ (ਪਵਿੱਤਰ) ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਸਦਕਾ ਮਨ ਸੁੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਕੂੜ ਦੀ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਉਤਰਨੀ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਮੈਲ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਸੁੱਚਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੀਰਥ ਦਾ ਭਰਮਣ ਤੇ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ :

ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਤੀਰਥ ਭਰਮੀਜੈ॥
ਮਨੁ ਨਹੀ ਸੂਚਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 905)

ਜੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਲੋਭ ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਮੈਲ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ:

ਕਿਆ ਸੋਚ ਕਰੀਜੈ॥
-ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਲੋਭ ਬਹੁ ਝੂਠੇ ਬਾਹਰਿ ਨਾਵਹੁ ਕਾਹੀ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 598)

ਅਥਵਾ :

-ਤੀਰਥ ਨਾਤਾ ਕਿਆ ਕਰੇ ਮਨ ਮਹਿ ਮੈਲੁ ਗੁਮਾਨੁ॥
-ਨਾਵਣ ਚਲੇ ਤੀਰਥੀ ਮਨਿ ਖੋਟੈ ਤਨਿ ਚੋਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 60)

ਇਕੁ ਭਾਉ ਲਥੀ ਨਾਤਿਆ ਦੁਇ ਭਾ ਚੜੀਅਸੁ ਹੋਰ ॥
ਬਾਹਰਿ ਧੋਤੀ ਤੂਮੜੀ ਅੰਦਰਿ ਵਿਸੁ ਨਿਕੋਰ ॥
ਸਾਧ ਭਲੇ ਅਣਨਾਤਿਆ ਚੋਰ ਸਿ ਚੋਰਾ ਚੋਰ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,789)

ਭਾਵ ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੋਟ ਹੈ, ਧੋਖਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਪ ਉਤਰਨਗੇ ਤੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਪਾਪ ਹੋਰ ਚੜ ਜਾਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰਬੜੀ ਬਾਹਰੋਂ ਧੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਉਵੇਂ ਹੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਕੁੜੱਤਣ ਘੱਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਵੇਂ ਬੰਦੇ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਧੁਪਦੇ। ਗੁਰਮੁਖ ਜੋ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਚੋਰ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਵੀ ਲਏ ਉਨੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੋਰ ਹੀ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।

ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਜੀਵ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਮੈਲਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ' ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਫਿਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸੁੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਜਿਵੇਂ :

ਜਿਸੁ ਜੀਉ ਅੰਤਰੁ ਮੈਲਾ ਹੋਇ॥
ਤੀਰਥ ਭਵੈ ਦਿਸੰਤਰ ਲੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1169)

ਜੇ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਧੁਪਦੀ। ਜਿਵੇਂ :

ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਜੇ ਜਤਨ ਕਰੈ ਤਾ ਅੰਤਰ ਕੀ ਹਉਮੈ ਕਦੇ ਨ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 491)

ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਿਆਂ ਨਾ ਮਨ ਸੁੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਮਿਟਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਸਗੋਂ ਤੀਰਥ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਰੂਪੀ ਮੈਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਤੀਰਥਿ ਨਾਇ ਕਹਾ ਸੁਚਿ ਸੈਲੁ ॥ ਮਨ ਕਉ ਵਿਆਪੈ ਹਉਮੈ ਮੈਲੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1148)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਰਾਗ ਆਸਾ ਅੰਦਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮੈਲ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚਖੰਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ :

-ਅੰਤਰਿ ਮੈਲੁ ਜੇ ਤੀਰਥ ਨਾਵੈ ਤਿਸੁ ਬੈਕੁੰਠ ਨ ਜਾਨਾਂ ॥
ਲੋਕ ਪਤੀਣੇ ਕਛੂ ਨ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਰਾਮੁ ਅਯਾਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 484)
-ਜਲ ਕੈ ਮਜਨਿ ਜੇ ਗਤਿ ਹੋਵੈ ਨਿਤ ਨਿਤ ਮੇਂਡੁਕ ਨਾਵਹਿ॥
ਜੈਸੇ ਮੇਂਡੁਕ ਤੈਸੇ ਓਇ ਨਰ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਜੋਨੀ ਆਵਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 484)

ਭਾਵ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਬੜਾ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪ੍ਰਭੂ ਬੇਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੇਖ ਤੇ ਦਿਖਾਵਾ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਸਦਕਾ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਡੱਡੂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਨਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਡੱਡੂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਤਿਵੇਂ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਸਦਕਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ।

ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦਾ ਚੋਲਾ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਿਆਂ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦਿਨਰਾਤ ਭਾਵ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਰੀਰ ਕਈ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਧੋਣ ਨਾਲ ਸੁੱਚੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ :

ਮਨ ਕਾਮਨਾ ਤੀਰਥ ਦੇਹ ਛੁਟੈ ॥ ਗਰਬੁ ਗੁਮਾਨੁ ਨ ਮਨ ਤੇ ਹੂਟੇ ॥
ਸੋਚ ਕਰੈ ਦਿਨਸੁ ਅਰੁ ਰਾਤਿ ॥ ਮਨ ਕੀ ਮੈਲੁ ਨ ਤਨ ਤੇ ਜਾਤਿ ॥
ਇਸੁ ਦੇਹੀ ਕਉ ਬਹੁ ਸਾਧਨਾ ਕਰੈ ॥ ਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂ ਨ ਬਿਖਿਆ ਟਰੈ ॥
ਜਲਿ ਧੋਵੈ ਬਹੁ ਦੇਹ ਅਨੀਤਿ ॥ ਸੁਧ ਕਹਾ ਹੋਇ ਕਾਚੀ ਭੀਤਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 265)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ, ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਜੇ ਉਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਜੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਖੂਹ ਪੁਟਾਏ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਵਿਅਰਥ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ :

ਜੇ ਓਹੁ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਨਾਵੈ ॥ ਜੋ ਓਹੁ ਦੁਆਦਸ ਸਿਲਾ ਪੂਜਾਵੈ ॥
ਜੇ ਓਹੁ ਕੂਪ ਤਟਾ ਦੇਵਾਵੈ ॥ ਕਰੈ ਨਿੰਦ ਸਭ ਬਿਰਥਾ ਜਾਵੈ॥1॥. . .
ਜੇ ਓਹੁ ਗ੍ਰਹਨ ਕਰੈ ਕੁਲਖੇਤਿ ॥ ਅਰਪੈ ਨਾਰਿ ਸੀਗਾਰ ਸਮੇਤਿ ॥
ਸਗਲੀ ਸਿੰਮ੍ਰਿਤਿ ਸ੍ਰਵਨੀ ਸੁਨੈ ॥ ਕਰੈ ਨਿੰਦ ਕਵਨੈ ਨਹੀ ਗੁਨੈ ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 875)

ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਬੰਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਸੱਚੇ ਹੋਣ ਲਈ ਬਾਹਰੋਂ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੀ ਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਉਤਰ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ :

ਅੰਦਰਹੁ ਝੂਠੇ ਪੈਜ ਬਾਹਰਿ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰਿ ਫੈਲੁ॥
ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਜੇ ਨਾਵਹਿ ਉਤਰੈ ਨਾਹੀ ਮੈਲੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)

ਬਗਲੇ ਭਾਵੇਂ ਹੰਸ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਭੇਖੀ ਭਾਵੇਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਜਾਂ ਸੰਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਬਗਲਾ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

ਬਗਾ ਬਗੇ ਕਪੜੇ ਤੀਰਥ ਮੰਝਿ ਵਸੰਨ੍ਰਿ॥
ਘੁਟਿ ਘੁਟਿ ਜੀਆ ਖਾਵਣੇ ਬਗੇ ਨਾ ਕਹੀਅਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 729)

ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਜੋ ਤੀਰਥ ਜਾ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ :

ਤੀਰਥਿ ਜਾਉ ਤ ਹਉ ਹਉ ਕਰਤੇ ॥ ਪੰਡਿਤ ਪੂਛਉ ਤ ਮਾਇਆ ਰਾਤੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 385)

ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਆਪੇ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਕਰਤਾ ਆਪਿ ਕਰੇ ਇਸਨਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 554)

ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਸਰ ਵਾਂਗ ਨਾਮ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੀਭ ਅਮੋਲਕ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗਾ ਨਾਮ ਜਪਦੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਸਵਾਸ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਅਠਾਹਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਕੁੰਠ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ :

ਕੁੰਗੂ ਕੀ ਕਾਂਇਆ ਰਤਨਾ ਕੀ ਲਲਿਤਾ ਅਗਰਿ ਵਾਸੁ ਤਨਿ ਸਾਸੁ॥
ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਕਾ ਮੁਖਿ ਟਿਕਾ ਤਿਤੁ ਘਟਿ ਮਤਿ ਵਿਗਾਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 17)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਖਾਣੀਆਂ, ਯਾਨੀ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਦੀ ਨਿਤ ਦੀ ਕਾਰ ਹੈ ਕਿ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਭੁੱਲ ਕੇ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

ਦਸ ਅਠਾ ਅਠਸਠੇ ਚਾਰੇ ਖਾਣੀ ਇਹੈ ਵਰਤਣਿ ਹੈ ਸਗਲ ਸੰਸਾਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 694)

ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਮੈਲ ਕਾਰਨ ਆਵਾਗਵਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਨ ਕਰਕੇ (ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ) ਇਹ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਮੈਲ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋਤਿਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੌ ਵਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਏ। ਜਿਵੇਂ :

ਜਗਿ ਹਉਮੈ ਮੈਲੁ ਦੁਖੁ ਪਾਇਆ ਮਲੁ ਲਾਗੀ ਦੂਜੈ ਭਾਇ॥
ਮਲੁ ਹਉਮੈ ਧੋਤੀ ਕਿਵੈ ਨ ਉਤਰੈ ਜੇ ਸਉ ਤੀਰਥ ਨਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 39)