ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਮੂਹਕ ਹਿੱਤ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖੇ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਕਮੀ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਕੂੜਾ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਥੁੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬੇਲੋੜਾ ਸ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਕੀ ਹੈ? ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨਾਗਰਿਕ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖਣਾ, ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ, ਜਨਤਕ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ। ਜਪਾਨ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖਣਾ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ, ਬੱਸ ਅੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਗੱਡੀ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਚਿਪਸ ਦੇ ਪੈਕਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੂੜਾ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਸਿਗਨਲ 'ਤੇ ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਾਹਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਦੇ ਹਾਰਨ ਵਜਾਉਣਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਊਡਸਪੀਕਰ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਲਗਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰ ਘਰ ਦਾ ਕੂੜਾ ਬਾਹਰ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ:-

1. ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ: ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

2. ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਾਪੇ ਖੁਦ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ, ਕੂੜਾ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਸੁੱਟਣ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਹੀ ਵਿਹਾਰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

3. ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ: ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸੋਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?" ਇਹ ਸੋਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

4. ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਾਲਣਾ: ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਮ ਤੋੜਨ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।

5. ਜਨਤਕ ਸੰਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ: ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਿਚਕਚਾਉਂਦੇ।

ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ

ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਹਾਦਸੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਗੰਦਗੀ ਕਾਰਨ ਡੇਂਗੂ, ਮਲੇਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਛਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ?

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਮਲੀ ਤਜਰਬੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਾਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕੈਂਪ, ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਚੰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ: ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਸ੍ਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਪਰਾਲਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਸਫ਼ਾਈ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਗਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸੋਚ: ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਦਮ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਫ਼ਾਈ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ, ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਚਰਚਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸਫ਼ਾਈ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਦਲਾਅ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਣੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਸਕੂਲਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਦਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਿਵਿਕ ਸੈਂਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਸੁਧਾਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਸਕੇਗਾ।