ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ 14 ਜੂਨ 1595 ਨੂੰ, ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਵਡਾਲੀ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪ੍ਰੰਤ, ਆਪ ਜੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਸੋਧਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ ।

ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁਧ, ਰਖਿਆਤਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭਰੀਆਂ । ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਡਟ ਖਲੋਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ।

ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿ ਪਾਪੀ ਨੁੰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਇਬਰਤਨਾਕ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਨ ਹੋ ਜਾਣ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੈਦ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਓਨਾ ਚਿਰ ਪਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਵੀ ਰਿਹਾਅ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ । ਉੁਹਨਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਾਸਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਪਾਏ ਗਏ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਸਮੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਉਹਨਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਡਾਕੂ, ਖ਼ੂਨੀ ਆਦਿ ਵੀ ਸਨ ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਮਸੀਤ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ ਵਿਚਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ।

ਸਮੇ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਜੰਗ ਕਰਨੇ ਪਏ। ਹਰੇਕ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਆਪ ਜੀ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਰਨ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਨਾ ਮਿਲੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜੰਗ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਵਿਚ ਠੰਡ ਵਰਤਾਉਣਾ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇਕ ਇੰਚ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਹਰੇਕ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਐਸੇ ਜੰਗੀ ਅਸੂਲਾਂ ਉਪਰ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਉਪਰ ਅੱਜ ਦਾ ਸਭਿਅਕ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਵੈਸੇ ਜੂਨ 1984 ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸਭਿਅਕ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇਗਾ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਆਈ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਖ਼ਾਤਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੀ ਕੀਤਾ; ਨਾ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਗਏ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ, ਬਿਨਾ ਵਿਤਕਰੇ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਵੀਰਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ।

ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕਰਨ ਉਪ੍ਰੰਤ, ਯੋਗ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੋਤਰੇ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ, ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, 3 ਮਾਰਚ ਸੰਨ 1644 ਨੂੰ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹਿਲ: ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਮਰਵਾਹੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਸਨ। ਪੰਜ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ: ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਅਣੀ ਰਾਇ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਇਕ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੀ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਸਨ। ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ: ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ - ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਗਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਅੱਠਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਪਰ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੋਏ ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਰੀਰਕ ਉਮਰ 48 ਸਾਲ, 8 ਮਹੀਨੇ ਤੇ 15 ਦਿਨ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 37 ਸਾਲ, 10 ਮਹੀਨੇ ਤੇ 7 ਦਿਨ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁਖਤਾ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕੀਤਾ।