1. ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਇਕ ਸਮਾਗਮ ਤੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੀ ਉਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਤੇ ਸਾਸ਼ਤਰੀ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਜੀ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਜਬ ਮੈਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੀ ਸੇ ਬਾਤ ਕਰਨੀ ਹੋਤੀ ਹੈ ਤੋ ਮੈਂ ਸਰ ਉਠਾ ਕਰ ਬਾਤ ਕਰਤਾ ਹੂੰ ਔਰ ਜਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁਝ ਸੇ ਬਾਤ ਕਰਨੀ ਹੋਤੀ ਹੈ ਤੋ ਉਨੇ੍ਹ ਸਰ ਝੁਕਾਨਾ ਪੜਤਾ ਹੈ। ਅਬ ਆਪ ਹੀ ਸਮਝ ਲੀਜੀਏ ਕਿ ਸਰ ਝੁਕਾਨਾ ਅੱਛਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰ ਉਠਾਨਾ!”

 

2. ਇਕ ਵਾਰੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇ ਦੇ ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵਾਗਤੀ ਸਪੀਚ ਵਿਚ ਆਖ ਦਿਤਾ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ। ਉਤਰ ਵਿਚ ਨਹਿਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਚੰਗੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਕਾ ਦਿਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੋ ਪੰਜਾਬੀਉਂ ਕਾ ਹੋਤਾ ਹੀ ਨਹੀ।“

 

3. ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਗ੍ਰਿਹ ਮੰਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਵਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਗਮ ਤੇ ਬੋਲਿਦਆਂ ਆਖਿਆ, “ਪੰਜਾਬੀਉਂ ਸੇ ਕਾਮ ਲੇਨਾ ਹੋ ਤੋ ਯਾਂ ਤੋ ਇਨੇ੍ਹਂ ਹੰਸਾ ਦੋ ਯਾਂ ਇਨ੍ਹੇਂ ਗੁੱਸਾ ਦਿਲਾ ਦੋ।“

 

4. ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸੌੜੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮੌਜੂ ਉਡਾਉਂਦਿਆਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪੰਜਾਬ ਕੇ ਲੋਗ ਬੋਲਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈਂ, ਅਪਨੇ ਬੱਚੋਂ ਕੋ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਤੇ ਹੈਂ; ਮਗ਼ਰ ਲੜਤੇ ਹੈਂ ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੇ ਲੀਏ; ਔਰ ਵੋਹ ਲੜਾਈ ਬ੍ਹੀ ਉਰਦੂ ਮੈ ਕਰਤੇ ਹੈਂ।”

 

5. ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜਾਟ ਆਗੂ, ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਜੀ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਆਏ ਤਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੇਂਡੂ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹਰਿਆਣਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਟੱਟੀ ਫਿਰਨ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।“

 

6. 1966 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਨਸੰਘੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ, ਵੀਰ ਯੱਗ ਦੱਤ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵਾਰਥ ਸਿਧੀ ਲਈ, ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦੁਫੇੜ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਤਾਂ ਬਣ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਓ ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਰਲ਼ ਕੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈਏ ਤੇ ਕਾਂਰਗਰਸ ਦੀਆਂ ਕੁਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦੇ ਦਈਏ।“ ਵੀਰ ਜੀ ਬੋਲੇ, “ਠੀਕ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਸੀ, “ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਨਾ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਨਹੀ ਬਚਦੇ।“ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਆਖਦੇ ਸੀ, “ਜੇ ਇਹ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀ ਬਚਦੇ।“ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਏਨਾ ਦੂਰ ਲੈ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਹੌਲ਼ੀ ਹੌਲ਼ੀ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਵਾਂਗੇ।“ (ਵੈਸੇ ਇਹ ਨੇੜਤਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, 1967 ਦੇ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅੱਠ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਗਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਖੰਨੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਰਲ਼ ਕੇ ਯੂਨਾਈਟਡ ਫ਼ਰੰਟ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ)

 

7. ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿਮਨੀ ਚੋਣ ਸਮੇ, 1967 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸੀ ਜਲਸੇ 'ਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ, ਬੀਬੀ ਸਰਲਾ ਦੇਵੀ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਆਖ ਗਏ, “ਸੰਤ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਉਠ ਕੇ ਲੀਡਰ ਬਣ ਗਿਆ।“ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਓਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਕਲ੍ਹ ਇਕ ਬੀਬੀ ਏਥੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਆਖ ਗਈ ਏ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਲਾ ਸ਼ਰਲਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਨੇ। ਅਕਸਰ ਅਸਾਡੀ ਧੀ ਭੈਣ ਲਗਦੀ ਏ; ਅਸੀਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀ ਲਗਦੇ। ਵੈਸੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਸ਼ਰਲਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਖਦੇ ਨੇ। ਮੈ ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਬੀਬੀ ਜੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਾਕੂ, ਲੁੱਚਾ, ਲੁਟੇਰਾ, ਕਾਤਲ, ਜ਼ਨਾਹਕਾਰ ਲੀਡਰ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸੰਤ ਲੀਡਰ ਨਹੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ!!”

 

8. ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜਦੋ ਜਹਿਦ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਲੋਂ ਬਿਆਨ ਆਇਆ, “ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਦਬਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲਿਫੇਗੀ ਨਾ ਝੁਕੇਗੀ।“ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਹਾਸ ਰਸੀ ਸੁਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣ, ਲਿਫਣ ਲਈ ਨਹੀ ਆਖਦੇ। ਉਹ ਖੜ੍ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੀ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਕਰ ਦਏ।“ ਕੁਦਰਤੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੁਖੀ ਉਸ ਸਮੇ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬੜਾ ਰੌਲ਼ਾ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੰਤ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਏਨਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਤ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗੱਲ ਬਾਤ ਕਰਨੋ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਗੱਲ ਬਾਤ ਕਰਨ ਦਿੱਲੀ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

 

9. ਮਈ 1964 ਦੌਰਾਨ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਚੁੱਕ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਲੋਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਧੜੇ ਦੇ ਆਗੂ, ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬੇਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨੋਟਿਸ ਦਿਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਧੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੂੰ, ਵਿਰੋਧੀ ਧੜੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧੜੇ ਨਾਲ਼ ਗੰਢਣ ਲਈ, ਜੋਰ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ਼ ਮੁਹਿਮ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੁਵੱਲੀ ਬਿਆਨਬਾਜੀ ਵੀ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗਿ. ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਆਇਆ, “ਬਹੂਮੱਤ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਹੈ।“ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ 'ਬਹੁ' ਨੂੰ 'ਬਹੂ' ਉਚਾਰਦੇ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸੰਤ ਜੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਆ ਗਿਆ, “ਹਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਬਹੂ ਦਾ ਮੱਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀ ਪਰ ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਹਨ।“

 

10. ਆਪਣੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਦਿਨ ਗਿਆਨੀ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਆਇਆ, “ਮੈ ਵੀਹ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚੋਰ (ਚੌਰ) ਪਕੜੀ ਰੱਖਿਆ।” ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ੌ (ਕਨੌੜਾ) ਨਹੀਂ ਸਨ ਉਚਾਰ ਸਕਦੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ੋ (ਹੋੜਾ) ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਸੰਤ ਜੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਆਇਆ, “ਫਿਰ ਛੱਡ ਕਾਹਨੂੰ ਦਿਤਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਸੀ!”

 

11. ਸੰਤ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸ਼ੋਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਰਮਿੰਘਮ ਤੋਂ ਆਏ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਦੋਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸਨ। ਹੋਇਆ ਇਉਂ ਕਿ ਹਿੰਦ ਪਾਕਿ ਜੰਗ ਸਮੇ, ਡਾ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਛੱਡ ਦਿਤਾ। ਡਾਕਟਰ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਸ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਪੰਛੀ ਵਰਗੇ ਸਿੰਘ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਜੀ ਤੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾ ਲਾਈ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਮਤ ਆਈ ਰਹੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਹਾਈ ਕਮਾਂਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਐਮ.ਪੀ., ਸਾਰੇ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਤੇ ਸਾਰੇ ਹਾਈ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਮੂਹਰੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਵਜੋਂ ਧਰਨਾ ਮਾਰਨ। ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਰਾਇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਦੋਂ ਬਹੁਸੰਮਤੀ ਨਾਲ਼ ਫੈਸਲਾ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਪਿਛੋਂ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਜਾਨਣ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਜਾਣੇ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਵੀ ਇਸ ਧਰਨੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਸੀ ਪਰ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ਼ ਦੇ ਜੋਰ ਦੇਣ ਨਾਲ਼, ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੁੜ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਧਰਨਾ ਮਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ ਦਾ ਪੀ.ਏ. ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸੀ। ਬੈਠੇ ਬੈਠੇ ਟੌਹੜਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਕ ਚੁਟਕਲਾ ਸੁਣਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇ ਪਿੰੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਲੋਕ ਜੰਗਲ਼ ਪਾਣੀ ਲਈ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਹੱਥ ਪਾਣੀ ਵੀ ਬਾਹਰ ਛੱਪੜਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਜੱਟ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸੱਜਣ ਇਕੋ ਸਮੇ ਹੀ ਛੱਪੜ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉਪਰ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਬੈਠੇ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਬਿਨ ਬੋਲਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜਿਦ ਲੱਗ ਗਈ ਕਿ ਕੌਣ ਪਹਿਲਾਂ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸੋਚਣ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਠ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੇ ਕਿ ਭਈ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘੱਟ ਸਫਾਈ ਪਸੰਦ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਜਿਦੋ ਜਿਦੀ ਆਹਮੋ ਸਾਹਮਣੇ ਛੱਪੜ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਸਮੇ ਬਾਅਦ ਜੱਟ ਦਾ ਮੰੁਡਾ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਜੱਟ ਨੇ ਮੌਲਵੀ ਨੂੰੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਓਇ ਨਿਹਾਲਿਆ, ਏਥੋਂ ਜਾ ਕੇ ਨਿਆਈ ਵਾਲ਼ੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਾ ਦਈਂ; ਭਲ਼ਕੇ ਮੈਰੇ ਵਾਲ਼ਾ ਖੇਤ ਵਾਹ ਆਵੀਂ। ਪਰਸੋਂ ਖਰਾਸ ਤੋਂ ਦਾਣੇ ਪੀਹ ਲਈਂ, ਚੌਥ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਭੂਆ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ ਤੇ ਤੂੰ ਓਥੇ ਜੰਞੇ ਜਾ ਆਵੀਂ। ਮੇਰਾ ਏਥੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ 'ਡਾਂਗ ਵਲ਼' ਜਿਹਾ ਪੈ ਗਿਆ; (ਏਥੇ ਟੌਹੜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਰਤਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਮੈਂ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਪ ਦਿਤਾ ਸੀ ਪਰ ਕਿਸੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਇਤਰਾਜ ਕਰਨ 'ਤੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਡਾਂਗ' ਸ਼ਬਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ) ਪਤਾ ਨਹੀ ਕਦੋਂ ਵੇਹਲਾ ਹੋਵਾਂ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸੱਜਣ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉਠ ਖਲੋਤਾ ਕਿ ਬਈ ਜੱਟ ਨੇ ਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨ ਦਾ ਦਾਈਆ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੱਸੇ ਤਾਂ ਸਹੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਲੀ ਭੇਦ ਨਹੀ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਟੌਹੜਾ ਸਾਹਿਬ ਜਥੇਦਾਰ ਉਮਰਾਨੰਗਲ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਟਾਂਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਖੀਏ ਹੁਣ ਕੌਣ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਨੇ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭੇਦ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਧਰਨੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿ. ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਮਰਜੀ ਕਰ ਲਵੋ ਗਿ. ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਹੀ ਛੱਡਣਾ। ਇਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਮੁੱਕਦਮਾ ਚਲਾਏ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਰਖਣ ਉਪ੍ਰੰਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੋਂ ਹੀ ਜਹਾਜੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਪੁਚਾ ਦਿਤਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ, ਗਿ. ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ।

 

13. ਬਟਾਲੇ ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਕਾਨਫ਼੍ਰੰਸ ਸਮੇ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਚੂਹੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਹਨ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਕਾਂਗਰਸੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਜਹਾਜ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਸਮਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਜਹਾਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬੇੜਾ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਨਸੰਘੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਬੇੜਾ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਉਣ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਉਤਾਰ ਲੈਣ।

 

14. ਕਾਂਗਰਸ ਫਾਰ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਐਕਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਪੀਕਰ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਗਿ. ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਖ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ। ਗਿਅਨੀ ਜੀ ਨੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਮਜ਼ਹਬ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਤਜੱਰਬਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਆਪ ਬੀਤੀ ਇਉਂ ਸੁਣਾਈ:

 

 

15. 1970 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾ ਸੀ। ਇਕ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰਤ ਛੱਡਣਾ ਕਈ ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਦਾਲਾਨ ਵਿਚ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਵਰਕਰਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਭੀੜ ਭੜੱਕਾ ਸੀ। ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਹੱਕ ਵਿਚ ਤੇ ਕਈ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਦਲੀਲਾਂ ਦਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਓਥੇ ਦੋ ਵਰਕਰ ਜ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਈਸਾਪੁਰ ਤੇ ਜ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੁਤਲੀਘਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਤੇ ਗਰਮਾ ਗਰਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਜ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਟਕਸਾਲੀ ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਰ ਸਨ ਪਰ ਸਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰਮ ਸੁਭਾ ਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਈਸਾਪੁਰ ਨੂੰ ਤਾਹਨਾ ਮਾਰਿਆ, ”ਓਇ, ਤੂੰ ਕਲ੍ਹ ਪੰਥ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ ਮਾਰਦਾਂ!” ਜਥੇਦਾਰ ਈਸਾਪੁਰ ਬਹੁਤ ਹੰਡੇ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਸਿਆਸੀ ਆਦਮੀ ਸਨ/ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਠਰੰ੍ਹਮੇ ਨਾਲ਼ ਉਤਰ ਮੋੜਿਆ, “ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਦਾਲ਼ ਦੀ ਇਕ ਬੋਰੀ ਹੀ ਵਧ ਪੀ ਲਈ ਹੋਊ; ਹੋਰ ਤੂੰ ਕੀ ਕੱਦੂ 'ਚ ਤੀਰ ਮਾਰ ਲਿਆ ਓਇ!”

 

16. 1971 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਟਿਕਟਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੰਡਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਗਿ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮਜਬੂਰ, ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੌਲਵੀ, ਸ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚੰਗਿਆੜਾ ਆਦਿ, ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਸੱਜਣ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ, ਗਿਆਨੀ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਵੈਰਾਗੀ ਕੋਲ਼ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਅਕਾਲੀ ਟਿਕਟ ਦੀ ਪਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਸ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ, “ਕਿਆ ਪਿੱਦੀ ਔਰ ਕਿਆ ਪਿੱਦੀ ਕਾ ਸ਼ੋਰਬਾ“ ਸਮਝ ਕੇ, ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੌਲਵੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹਲਕੇ ਤੇ ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਤਬਕਾ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੈ ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ।” ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਸਮੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ਼ ਮੌਲਵੀ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿਤਾ ਹੋਵੇ! “ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜੇ ਵੋਟਾਂ ਨਹੀ ਬਣੀਆਂ।“ ਤੁਰੰਤ ਵਿਅੰਗਾਤਮਿਕ ਉਤਰ ਸੀ ਗਿ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਵੈਰਾਗੀ ਜੀ ਦਾ। (ਚੱਲਦਾ)