ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ, ਪੇਚੀਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਵੀ। ਇਹ ਭੇਦ-ਭਰੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲੀ ਵੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਲਿਬਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਸਤਰ ਏਨੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਿਬਾਸ ਦੇ ਏਨੇ ਨਾਂ ਹੋਣ, ਏਨੇ ਪਹਿਨਣ ਦੇ ਢੰਗ ਹੋਣ, ਏਨੇ ਸੰਕੇਤਕ ਅਰਥ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਲਿਬਾਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਏਨਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।

ਦਸਤਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਟਰਬਨ, ਫਰੈਂਚ ਵਿਚ ਟਲਬੈਂਡ, ਇਤਾਲਵੀ, ਸਪੇਨੀ ਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵਿਚ ਟਰਬੈਂਟੇ, ਡੈਚ ਵਿਚ ਟਲਬਨਜ਼, ਰੋਮਾਨੀ ਵਿਚ ਟੂਲੀਪਨ, ਲਾਤੀਨੀ ਵਿਚ ਮਾਈਟਰ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਈਸਾਈਆਂ, ਯਹੂਦੀਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਣਾ ਤਾਂ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖੋਜਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਗੜੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਝਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਡਾ. ਗੌਤਮ ਚੈਟਰਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ- ਪਗੜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਭਰਰੂਤ, ਭਜਾ, ਬੋਧ-ਗਯਾ, ਸਾਂਚੀ, ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀਪੁਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਖੋਜੇ ਹਨ। ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਯੱਗਪੂਜਾ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰ-ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰੋਸਤਾਰਾ (ਭਾਵ ਸਿਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਸਤਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖੋਜੀ ਡਾ. ਜੀ.ਐੱਸ.ਗੁਰੀਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਗੜੀ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਸਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਗੜੀ ਸਟਾਈਲ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਨਭੱਟ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਕਦੰਬਰੀ’ ਵਿਚ ਵੀ ਪਗੜੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸੰਪਾਦਤ ‘ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ' ਅਨੁਸਾਰ ਅਜੰਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ (200 ਬੀ.ਸੀ.) ਅਤੇ ਸਾਂਚੀ ਗੇਟ (150 ਬੀ.ਸੀ.) ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਗੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਗੜੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸੈਮਟਿਕ ਹੈ ਭਾਵ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਬੀਆਂ ਤੋਂ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਟਰਬਨ’ ਵੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਦੁਲਬੰਦ’ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੁਲਬੰਦ ਅੱਗੋਂ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਟਰਬਸ਼’ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟਰਬਸ਼ ਇਕ ਲੰਬਾ ਸਕਾਰਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿਰ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਗੜੀ ਲਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਰਬੰਦ’ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਮਿਸਰ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਪਗੜੀ ਸਿਰ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਲਿਬਾਸ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ‘ਪੁਜਰ’ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਪਗੜੀ, ਪਜਰ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੇ ਮਰਨ ’ਤੇ ਸੋਗ ਵਿਚ ਪੱਗ ਸਿਰੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਮੁੱਦਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:-

ਠੰਡੇ ਖੂਹਹੁ ਨਾਇਕੈ ਪਗ ਵਿਸਾਰਿ ਆਇਆ ਸਿਰਿ ਨੰਗੇ।

ਘਰ ਵਿਚਿ ਰੰਨਾਂ ਕਮਲੀਆਂ ਧੁਸੀ ਲੀਤੀ ਦੇਖਿ ਕੁਢੰਗੇ। (ਵਾਰ 32: 19)

ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਤ ਵੀ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪੱਗ’ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਪਕ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ‘ਪਕ’ ਸ਼ਬਦ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਿਆਣੀ ਉਮਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ‘ਬਾਈਬਲ’ ਵਿਚ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਤੋਂ 1300 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਯਹੂਦੀ ਤੇ ਇਸਰਾਈਲੀ ਲੋਕ ਪੱਗਾਂ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਪੱਗ ਬਾਈਬਲ ਅਨੁਸਾਰ ਯਹੂਦੀ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਯੂਨੀਫਾਰਮ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਚੈਪਟਰ ‘ਕੂਚ’ ਦੇ 28 ਨੰਬਰ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹੈ- “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਪੁਰੋਹਿਤਾਈ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਣਾ ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣ... ਉਹ ਕੱਪੜੇ ਇਹ ਹਨ; ਛਾਤੀ ’ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਪਟਕਾ, ਇਕ ਟਿਊਨਿਕ, ਇਕ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁੜਤਾ, ਇਕ ਪਗੜੀ ਅਤੇ ਇਕ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਪੇਟੀ...। "

ਬਪਤਿ ਸਮੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਸਮੇਂ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਪੱਗ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਕਤ, ਜਵਾਨੀ, ਸ਼ੌਕੀਨੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ‘ਬਾਈਬਲ' ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਬੇਬੀ ਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਜੁਆਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿਤਰ ਜਦ ਦੂਰ ਬੈਠੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦੇਖੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਹੋ ਗਈਆਂ। (ਇਜ਼ਰਾਈਲ, 23, 14-15)

ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਉਚੇਰਾ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਆਪ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਬਾਰੇ ਕਈ ਹਦੀਸਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਡਾ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਪੱਗਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੰਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖੁਦ ਸੀਰੀਆ ਵਿਚ ਪੱਗਾਂ ਦਾ ਵਿਉਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਹਦੀਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਆਦਮ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਬਰਾਇਲ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਜਾਈ ਸੀ। ਕਈ ਹਦੀਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਖੁਦ ਇਹ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪੱਗ ਸਿਰ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ।

“ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ...। ”

ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਫੈਲਿਆ ਪੱਗ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਬਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੀ ਰਹੀ। ਪੱਗ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਅਤ, ਧਾਰਮਿਕਤਾ, ਉੱਚਤਾ,ਸੁੱਚਤਾ ਅਤੇ ਵਡੱਪਣਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦੀ ਗਈ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੁੱਕ “ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ” ਭਾਗ 14 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:“ਇਕ ਮੌਕੇ ਤੁਰਕੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਪੱਗ ਉੱਪਰ ਸਾਰਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੰਭ ਲਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਹੀਰੇ ਸਜਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਵਜ਼ੀਰ ਦੋ ਖੰਭ ਜਦਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਖੰਭ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਗ ਸੱਤਾ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਪੱਗ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੇ ਵੀ ਊਚ-ਨੀਚ, ਵੱਖ-ਵਖਰੇਵੇਂ, ਪੱਖ-ਪਾਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਕੇਤਕ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੱਗ ਮੌਲਵੀਆਂ, ਸ਼ਰੀਫਾਂ, ਉਲਮਾਵਾਂ, ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।

‘ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮ' ਸਫ਼ਾ 94 ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਕੀ, ਸੀਰੀਆ, ਮਿਸਰ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੱਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਪੱਗ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੁਰਸੀ ਉੱਪਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਧੀ-ਭੈਣ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਫਰਨੀਚਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਗਾਤ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਨਵ-ਵਿਆਹੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਬਸਤਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ 'ਤੇ ਵੀ ਪਿਆ ਪਰ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਗਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਡੱਪਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ੈਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਦੇ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਗਜ਼ ਲੰਬੀ ਪੱਗ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਲਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੂਰਛਤ ਕੌਮ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਤਾਕਤ ਭਰ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

1699 ਈ. ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਦਿਹਾੜਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਸਤਰ ਗਾਥਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਬਣ ਕੇ ਉਗਮਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੰਘਾ, ਕੇਸ, ਕੜਾ, ਕਛਹਿਰਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਕੰਘਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸਾਈਆਂ, ਯਹੂਦੀਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਰਿਵਾਜ਼ਨ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸਜੀਵ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਇਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਫਰਜ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਬਤ-ਸੂਰਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਦਸਤਾਰ ਸਿਰਾ’ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਤੇ ਕੇਸ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ੧੬੯੯ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਨ ਨੇ ਕੇਸਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੱਗ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਵਜੋਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ, ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਬੜੇ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰਿਆ, ਦੁਲਾਰਿਆ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਜੋ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਪੱਗ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਿਬਾਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ, ਜ਼ਾਹਰਾ ਪਹਿਚਾਣ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਉਭਰਨ ਲਈ, ਹਸਤ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਜੁਆਨੀ ਦੀ ਰੰਗੀਨੀ ਭਰਨ ਲਈ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਜਿੰਨੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਦਾ ਚੀਰਾ ਕਦੇ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੀ। ਦਸਤਾਰ ਕਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੱਡ-ਵਡੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਛੈਲ-ਛਬੀਲੀ ਜੁਆਨੀ ਦੇ ਨਿਖਾਰ ਦੀ।

ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦਸਤਾਰ ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ ਅਦਬ ਬਾ-ਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਿਚ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਅਦਾਬ-ਏ-ਦਸਤਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੱਗ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪੱਗ ਜ਼ੁਮੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਬਾਕਾਇਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ 'ਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਕ ਪੱਖੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੱਗ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਬਹਿਰੂਨੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਹੈ। ਬੇ-ਤਰਤੀਬੀ, ਉਘੜੀ-ਦੁਗੜੀ ਪੱਗ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮੇਚ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੱਲਾ-ਕੱਲਾ ਪੇਚ ਤਹਿ-ਪਰ-ਤਹਿ ਚੁਸਤ-ਫੁਰਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਗੜੀ ਜੁਗਰਾਫ਼ੀਆ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਵੀ, ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵੀ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਪੱਗ ਸਬੰਧੀ ਮੁੱਢਲੇ ਨਿਯਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਠਾਨੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲੈ ਆਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਤਕ ਮੁਗ਼ਲ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪੱਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਸਟਾਈਲ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਸਟਾਈਲ ਅਪਣਾਇਆ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੀ ਢੰਗ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਟਾਈਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

‘ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਬਰਟੈਨਿਕਾ’ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੱਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਪੱਗ-ਸਟਾਈਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੱਗ ਅਰਬੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਨਸਬੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮੁਸੈਖੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਚਕਰੀਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖਿੜਕੀਦਾਰ ਵੀ। ਪੱਗ ਲਾਟੂਦਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋੜੀਦਾਰ ਵੀ, ਸਿਪਰਾਲੀ ਵੀ, ਮੁੜੱਸਾ ਵੀ ਤੇ ਲਟਾਪਟੀ ਵੀ। ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਬੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1000 ਸਟਾਈਲ ਹਨ।

1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਦਸਤਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤਕ ਪੱਗ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਬੜਾ ਗੌਰਵਮਈ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਵੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੜੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਪੱਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹੇ ਹਨ।