ਪੱਗ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ-ਵਿਆਪੀ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਦਿ-ਵਾਸੀ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਕੌਮ ਦੇ ਹੋਣ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਾਫਾ ਜਿਹਾ ਬੰਨ੍ਹ ਛੱਡਦੇ ਸਨ ਤੇ ਹਨ। ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਟਰਬਨ (Turban) ਹੈ। ਯੂਰਪੀ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਮਰਦ ਟੋਪੀਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛੋਟੀ ਪੱਟੀ ਜਾਂ ਫੀਤਾ ਵਲੇਟਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੱਗ ਹੀ ਹੈ। ਵਿਗ (Wig) ਜੋ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਜੱਜ ਜਾਂ ਦਾਨਸ਼ਵਰ ਅੱਜ ਤਕ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪੱਗ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਅੱਜ ਆਮ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਲੜਕੇ ਸ਼ਾਦੀ ਵੇਲੇ ਪੱਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਟੋਪੀ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰੱਖ ਲਾੜਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ’ਤੇ ਝਾਤ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੂਰਪੀ ਜਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਪੱਗ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਵਾਜ ਸਬੰਧੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਲਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੇ ਮੋਨੇ ਤੇ ਹੈਟ ਪਾਏ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰੀਝ ਕਿਸੇ ਕੇਸ ਤੇ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਯੂਰਪ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪੱਗ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੰਮੇ ਕੇਸਾਂ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਪੱਗਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਢੰਗ ਤੋਂ ਤੇ ਰੰਗ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੁਤੇ-ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਰੰਗਣ ਨਾ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ। ਬਚਪਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ (ਲਾਲ, ਗੁਲਾਬੀ, ਅਨਾਬੀ, ਕੋਕਾ ਕੋਲਾ, ਨੀਲਾ, ਕਾਲਾ ਆਦਿ) ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਹਲਕੇ, ਫਿੱਕੇ ਜਾਂ ਸਫ਼ੈਦ ਰੰਗ ਦੀ ਪੱਗ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸਜੀ ਫੱਬਦੀ ਹੈ।

ਬੈਠਵੀਂ, ਘੱਟ ਬੈਠਵੀਂ ਜਾਂ ਖੜੇ-ਬੱਝਦੀ ਪੱਗ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ-ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੇਚ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਤੈਹਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਰੁਖ਼ ਆਹਮਣੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂੰਝਾ (ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਲੜ) ਛੱਡ ਟੰਗ ਕੇ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਗਿੱਚੀ ਤੋਂ ਨੁੱਕਰਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਬੱਝਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਸਾਫ਼ਾ ਇਕ ਸਫ਼ਾਈ ਖ਼ਾਤਰ ਜਾਂ ਫਿਫਟੀ (ਚੌੜਾ ਫੀਤਾ) ਸਜਾਵਟ ਖ਼ਾਤਰ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਵਲ੍ਹੇਟੀ ਜਾਂਦੀ ਪਟਿਆਲਾਸ਼ਾਹੀ ਪੱਗ (ਮੱਥੇ ’ਤੇ) ਹਰ ਪੇਚ ਨੂੰ ਮਰੋੜਾ ਦੇ ਕੇ ਉਂਗਲ, ਡੇਢ ਉਂਗਲ (ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਪੱਗ) ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ।

ਤੁਰ੍ਹੇ ਤੇ ਲੜੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਪੁਲਸੀਏ ਤੇ ਫੌਜੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਬੈਠਵੀਂ ਪੱਗ ਤੁਰ੍ਹਾ ਰੱਖ ਲੜ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਲਮਕਾ ਕੁਲ੍ਹੇ (ਸਿਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਮੇਚੇ ਦੀ ਟੋਪੀ) ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਈਰਾਨ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਟਾਵੀਂ-ਟਾਵੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਉਲਿਖਤ ਕਤਾਅ ਦੀ ਪੱਗ ਕੁਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੁਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਰਿਵਾਜ ਹੈ।

ਨਾਮਧਾਰੀ ਪੱਗ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨੁੱਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਫ਼ੈਦ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੁੱਕਰਾਂਰਹਿਤ ਗੋਲ ਪੱਗ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸਿੱਖ ਸੰਤਾਂ-ਸਾਧਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਵਰਗ ਵਿਚ ਢਿੱਲੀ-ਪੋਲੀ ਵਲ੍ਹੇਟੀ ਪੱਗ ਦਾ ਆਮ ਰਿਵਾਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕਾਂਗਰਸੀ ਚਿੱਟੀ ਖੱਦਰ ਦੀ, ਅਕਾਲੀ ਨੀਲੀ ਜਾਂ ਕਾਲੀ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਸੋਸਲਿਸਟ ਆਦਿ ਖੱਦਰ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਊਠ-ਰੰਗੀ ਪੱਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਮਲੇ, ਉਦਾਸੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੇਰੂਏ ਰੰਗ ਦੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਵਾੜੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਆਦਿ ਰੱਸੇ ਵਾਂਗ ਵੱਟ ਕੇ, ਬੈਠਵੀਂ ਲੰਮੀ ਪੱਗ ਕੰਨ ਨੰਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਪਰ ਕੌਨ ਨੰਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲੰਮੀ ਪੱਗ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਦੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਦਰਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਰਾਜਪੂਤਾਨੀ ਪੱਗ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਨੁੱਕਰ ਰੱਖ ਕੇ ਖੱਬਾ ਕੰਨ ਪੂਰਾ ਕੱਜਦੀ ਹੈ, ਸੱਜਾ ਅੱਧਾ ਕੁ ਨੰਗਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੰਮੇਰਾ ਲੜ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਰਾ ਕੋਨਿਕ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾ ਕੁ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਨ ਵੀ ਕੱਜਦਾ ਹੈ। ਬੱਝਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੋਲ ਤੇ ਨੁੱਕਰ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਆਮ ਪੱਗਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਜਿੱਡਾ ਦਸਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੰਗ ਨੀਲਾ, ਕਾਲਾ, ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਰਲਿਆ-ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਗ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਦੁਮਾਲਾ (ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਹਰਾ ਜੋ ਕਲਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਿਖਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਾਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਬਣੀ ਤਾਰ ਜਾਂ ਬਾਰੀਕ ਜੰਜ਼ੀਰ ਨਾਲ ਕੱਸੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਟਿਕਾਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾਲਸਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਤੇ ਖੰਡੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟੁੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ੬ ਕਿਲੋ ਤੋਂ ੧੫ ਕਿਲੋ ਤਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਸਤਾਰਾ ਅੱਜ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸੀਸ ’ਤੇ ਬੜੀ ਸੱਜ-ਧੱਜ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬੜਾ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਹੈ। ਮੀਟਰ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਵੱਡੇ ਵਰਗ ਆਕਾਰ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਸਿਰ, ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਗਿੱਚੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਲਮਕਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਫੁੰਮ੍ਹਣਾਂ ਵਾਲੀ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਪੱਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਵਜੋਂ ਇੰਨੀ ਬਹੁ-ਵਿਆਪੀ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮੁਹਰ-ਛਾਪ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਤੇ ਵੀ ਲੱਗਣੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਮੁਹਾਵਰੇ, ਕਾਵਿ-ਟੋਟੇ ਤੇ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਰਜ ਹੈ-

ਮੁਹਾਵਰੇ- 1. ਪੱਗ ਲੱਥ ਜਾਣੀ ਜਾਂ ਲਹਿ ਜਾਣੀ (ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਣੀ)

2. ਪੱਗ ਲਾਹੁਣੀ (ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਨੀ)

3. ਪੱਗ ਪੈਰਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣੀ (ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣੀ)

4. ਪੱਗ ਵਟਾ ਲੈਣੀ (ਮਿੱਤਰਤਾ ਪਾਉਣੀ)

5. ਪੱਗ ਸੰਭਾਲਣੀ (ਮੌਕੇ ਸਿਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋਣਾ)

6. ਪੱਗ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖਣੀ (ਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣੀ)

7. ਪੱਗ ਰੁਲਣੀ (ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਣੀ)

8. ਪੱਗ ਕੱਛੇ ਦੇ ਲੈਣੀ (ਨਿਰਲੱਜ, ਨਿਝੱਕ ਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋਣਾ) ਇਤਿਆਦਿ।

ਰਸਮਾਂ- 1. ਘੋਲਾਂ, ਛਿੰਜਾਂ ਵਿਚ ਮਾਲੀ (ਇਨਾਮ) ਵਜੋਂ ਜੇਤੂ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

2. ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀਂਦੀ ਹੈ।

3. ਮਿਲਣੀ ਸਮੇਂ ਧੇਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੱਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

4. ਮਾਂ ਜਾਂ ਬਾਪ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਤਰ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ।

5. ਉਸਤਾਦ ਧਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਪੱਗ ਤੇ ਲੱਡੂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦਸਤਾਰ (ਪੱਗ) ਸਦਾ ਹੀ ਇੱਜ਼ਤ-ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।

ਸ਼ੇਖ ਸਾਅਦੀ ਈਰਾਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੱਗ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰ ਲਿਬਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਸਗੋਂ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦਾ ਇਕ ਪੱਖ ਵੀ ਨਿਯਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:-

ਮਰਦੁਮ ਰਾ ਮੇਂ ਸ਼ਨਾਸਦ ਅਜ਼, ਰਫਤਾਰੋ ਗੁਫਤਾਰੋ ਦਸਤਾਰ।

(ਆਦਮੀ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਚਾਲ, ਬੋਲ ਤੇ ਪੱਗ ਅਰਥਾਤ ਲਿਬਾਸ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)

ਨਜ਼ਾਬਤ ਕਵੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ:-

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਗ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਲੱਜ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਦੀ

ਦਿੱਤਾ ਗੁਸਲ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਭੱਜ ਰਲੇ ਜਨਾਜੀ। (ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਾਰ) 

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ (ਪੱਗ) ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤਿ ਦਸਤਾਰ ਸਿਰਾ” ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

‘ਪੱਗ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮਾਜ ਉੱਪਰ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰ ‘ਦਸਤਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅਰਬੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ-ਨਿਸ਼ਾਨ (ਝੰਡਾ), ਖਾਲਸਾ, ਸਾਹਿਬ, ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾ, ਮਸਨਦ, ਮਿਸਲ, ਅਲਾਹ, ਖੁਦਾ, ਨੂਰ, ਜਿਗਾ, ਚੋਗਾ, ਕਲਗੀ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ‘ਸਿੰਘ’ ਤੇ ‘ਦਸਤਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਦੋ ਹਨ ਪਰ ਹਨ ਉੱਕੇ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ। ਦਸਤਾਰ ਬਿਨਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ‘ਸਚਿਆਰਾ’ ਹੋਣ ਲਈ ਅਰਥਾਤ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਲੇ ਉਸਰੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਢਹਿਢੇਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥

ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਰਗਾ ਬਣਨਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਡਾ ਸਭ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਪਿਤਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਬਾਲਕ ਹਾਂ ਤੇ ਉਸ ਜੈਸੇ ਹਾਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ-ਮੁਹਰੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚੀ ਹੈ:

ਤੇਰੇ ਬੰਕੇ ਲੋਇਣ ਦੰਤ ਰੀਸਾਲਾ॥

ਸੋਹਣੇ ਨਕ ਜਿਨ ਲੰਮੜੇ ਵਾਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 567)

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਨੁੱਖ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਲੰਮੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਦੇ ਐਨ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਸ਼ੇਰ ਦੇ। ਸੋ ਸ਼ੇਰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਸੋਚ, ਬੋਲ ਤੇ ਯਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਤੇ ਪਿਛਲਾ ਬਲ ਦਾ ਵਾਹਿਦ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਸਭ ਉੱਚਤਮ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਹੋਏ, ਕੇਸਾਂ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਵੀ ਆਵੱਸ਼ਕਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1699 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵੇਲੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਰ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਕੰਘਾ ਕਰ ਕੇ ਐਨ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੂੜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਚੁਣ ਕੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਵੇ।

ਪੱਗ ਸਜਾਉਣ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੇ ਤਾਜ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਥੇ ਦਸਤਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੱਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪੁੱਤ ਵੀ ਹੈ। ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਨੰਗੇਜ਼ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਜੇ।

ਦਸਤਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਜੁਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੁਗ਼ਲ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਕੇਸਾਂ ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਖ਼ਾਤਰ ਹੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੀ ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਦ (ਲੋਹੇ ਦੀ ਟੋਪੀ) ਭਾਵੇਂ ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।