ਇੱਕ ਅਗਸਤ 1863 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੰਗਲੈਡ ਦੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਐਲਿੰਗਡਨ ਹਾਊਸ, ਕੈਨਸਿੰਗਟਨ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾ ਨੂੰ ਕੇਨਸਲ ਗ੍ਰੀਨ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਘਾਟ ਵਿਖੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1864 ਨੂੰ ਭਾਵ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਸਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ,ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧਰਮ ਸੁਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1817 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਚਾਡ਼੍ਹ, ਜਿਲ਼੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਤਹਿਸੀਲ ਜਫਰਵਾਲ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਮਨ੍ਹਾ ਸਿੰਘ ਅੌਲਖ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪ ਆਪਣੇ ਸੁਹੱਪਣ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਕਰ ਕੇ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਆਪ ਨੂੰ "ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੈਸਾਲੀਨਾ" ਕਹਿ ਵੀ ਸਤਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦਾ ਕਰਮ ਚਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀਅਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਬੇਟਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜ ਤੱਖਤ ਦੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਬਾਲਗ ਸੀ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣੇ। ਪਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਸੋ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ ਵਾਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬ ਉਪਰ ਸਨ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੜਿਕਾ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ, ਨਾਂ ਸਿਰਫ ਨਕ' ਚ ਦਮ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਤਨੀ ਫੁੱਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਭਰੇ ਹੌਸਲੇ ਤੋਂ ਡਿਗਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਿੱਥੇ, "ਵਾਂਗ ਨਿਬੁਆਂ ਲਹੂ ਨਿਚੋੜੇ" ਸਨ ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਵੀ ਸੂਤ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

ਆਪਣੀ ਸਿੱਖੀ ਅਣਖ਼ ਅਤੇ ਗੈਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਜਿਸ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਜਿੰਦਾਦਿਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਾ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਉਸ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਨੇ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਦਹਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਂਪ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਿਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣੀ ਹੋਵੇ ਗੀ ਉਥੇ,ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਹੋਵੇ ਗਾ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਇਹ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਰਾਜ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਇਕ ਕਰਮ ਕਿਰਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਭਾਵਨਾ ਇਕ ਅਣਖ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਗੈਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਇਕ ਧਾਰਮਕ ਅਕੀਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇਂਦੇ ਰਹਿੱਣ ਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਲਿਸੀ,'ਪਾੜੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ" ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਕੇ ਪਾੜਾ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਲਈ 1854 ਸਾਲ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਕੇ ਇੰਗਲੈਡ ਦੇ ਸਾਉੂਥਹੈਂਪਟਨ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੀਰਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਲ਼ੁੱਟ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਦੁਹਾਈ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਸੀ ਇਕ ਮਾਸੂਮ ਨੂੰ ਇਸਾਈ ਬਣਾਉਣਾ। ਇੰਜ ਇਕ ਮਾਸੂਮ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਬੰਧਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਵੀ ਜਰੂਰ ਮਨਾਇਆ ਹੋਵੇ ਗਾ, ਪਰ ਇੰਜ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਤਾਂ ਹਰਗ਼ਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

19 ਅਗਸਤ 1847 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਉੱਪਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾ ਕੇ ,ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਉਪਰ ਹੋਰ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਝੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾ ਭੱਤਾ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕੇ ਡੇਢ ਲੱਖ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 48 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

15 ਮਈ 1848 ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ 16 ਮਈ, 1848 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਕੈਦੀ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਜੋਂ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਨਾਰਸ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਨਜਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਬਨਾਰਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਦੇ ਦੁਰਾਨ, ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਬਕਾਇਦਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮਾਰਚ, 1849 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਚਿਨਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਚਿਨਾਰ ਦੇ ਕਿੱਲ੍ਹੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਖਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਰ੍ਹੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਮੇਜਰ ਮੈਕਗਰੈਗਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ, ਨਾਲ ਭੇਜੀ ਗਈ। 4 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਇਹ ਫੋਜੀ ਟੁਕੜੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਚਿਨਾਰ ਪੁੱਜੀ ਜਿੱਥੇ ਮੇਜਰ ਮੈਕਗਰੇਗਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਚਿਨਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਕੈਪਟਨ ਰੀਅਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਕੈਪਟਨ ਰੀਅਸ ਨੂੰ ਇਹ ਹਿਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣ ਲਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਆਇਆ ਕਰੇ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। 5 ਤੋਂ ਲੈਕੇ 15 ਅਪਰੈਲ 1849 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਕੈਪਟਨ ਰੀਅਸ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਦੀ 'ਹਾਜ਼ਰੀ' ਆਪਣੇ ਰਜਿਸਟਰ ਤੇ ਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲਗਿਆ ਕਿ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਉਸ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚੋਂ ਕਦੋਂ ਦੀ ਫੁਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।15 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਰੀਅਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕ ਪਿਆ ਕਿ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਦੀ ਗੋਲ਼ੀ ਪਾਸੋਂ ਕੈਪਟਨ ਨੇ ਪੁਛਇਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਿਉਂ ਹੈ ਤਾਂ ਗੋਲ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਕਾਮ ਹੋਇਆ ਹੈ ਇਸ ਕਰ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੁਝ ਭਾਰੀ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਗੋਲ਼ੀ ਦੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੈਪਟਨ ਰੀਅਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ ਤਾਂ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਖੁਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪੈ ਗਈ।

ਜਨਵਰੀ 1861 ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਪੋਰਟ ਵਿੱਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਂਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲੈ ਗਿਆ।

1 ਅਗਸਤ 1863 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੰਗਲੈਡ ਦੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਐਲਿੰਗਡਨ ਹਾਊਸ, ਕੈਨਸਿੰਗਟਨ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੇਨਸਲ ਗ੍ਰੀਨ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਘਾਟ ਵਿਖੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1864 ਨੂੰ ਭਾਵ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਸਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।