ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਣਫਰੋਲੇ ਵਰਕੇ ਪਰਤਦਿਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਦਾ ਹੈ। ਫੌਜੀ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮਿਸਾਲਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀਨ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਭੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਦੁਰਲੱਭ ਪੋਸਟ ਕਾਰਡ ਵਿਚ ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਵਰਦੀ ’ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਟੰਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੋਸਟ ਕਾਰਡ ਦੀ ਕੈਪਸ਼ਨ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਘਬਰਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਹੁਣ ਇਹ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੱਖ ਆ ਗਏ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਮੋੜ ਦੇਣਾ ਏ।” ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਇਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ? ਇਹ ਅਨੂਠੇ ਪੋਸਟਰ ਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਚਿੱਤਰ ਹਾਲੈਂਡ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕੈਮਰਾ ਨਵਾਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਡੁੱਲ੍ਹਿਆ ਖੂਨ ਸ਼ਾਇਦ ਯਾਦ ਵੀ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ ।

ਇਹ ਗੱਲ ਦਰੁਸਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਫੌਜੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਖ਼ਾਤਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਗਏ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਗੁਲਾਮ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਸਨ।

ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ (1914–18) ਵਿਚ ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਵਡਮੁੱਲੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਾਤ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਮੇਰਠ ਡਿਵੀਜ਼ਨ (ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 47ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ) ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫਰਾਂਸ 'ਚ ਲੜ ਕੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਫੌਜੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ) ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਹਨ। ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਹਾਲੈਂਡ ਚੈਪਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ, ਈਪਰ (ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ), ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਵਾਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ (ਲੰਡਨ) ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਟਰੱਸਟ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਦੇ ਰਿਣੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜੁਝਾਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ। ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ’ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਨਾਲ ਫਲੈਗ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਰ ਸਾਲ 15 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦਾ ਮੁਹਾਣ ਮੋੜ ਕੇ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਭਰੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਉਨਾਲ੍ਹੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਕੌਮੀ ਯਾਦਗਾਰ, ਮੈਨਨ ਗੇਟ ’ਤੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ’ਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਈਪਰ (ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ) ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸਮਾਧਾਂ ਹਨ ਜਿਥੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਧਾਂ ’ਤੇ “ੴ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹਿ-ਸੰਸਕਾਰੇ ਗਏ " ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਧਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੰਟ ਟਰੂਡਨ (ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ), ਡੈਨਹਾਗ (ਹਾਲੈਂਡ), ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਬੱਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਲੋਨ (ਜਰਮਨੀ) ਤੋਂ ਵੀ ਬੀਬੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਲੂਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੈਨਨ ਗੇਟ 'ਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਵਸਨੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜਾਬੈਥ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਅਤੇ ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ‘ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੇਟ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਡੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਜੋਖਮ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਾਲੈਂਡ (ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼) ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਨਿਹੱਥੇ ਤੇ ਲਾਚਾਰ ਡੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਰੋਟਰਡੈਮ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਆਣ ਉਤਰਦੇ। ਇਸ ਅਹਿਸਾਨ ਨੂੰ ਡੱਚ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਰਤਾ ਕੁ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਡੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰੰਤੂ ਸੰਨ ੧੯੮੪ ਦੇ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਲਈ ਅਕਸ ਧੁੰਦਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਕ ਮੈਸਟਰਿਖ ਅਤੇ ਐਂਡਹੋਵਨ (ਹਾਲੈਂਡ) ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਾਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਚੰਗੇਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਪਣੇ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਥੀਸਿਸ ਵਿਚ ਡਾ. ਜੋਹਨ ਮੋਰੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਜੂਝ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਅਤਿਅੰਤ ਕਲਾਤਮਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਹਲੇ ਗਾਏ ਹਨ। ਡਾ. ਮੋਰੇ ਪਹਿਲਾ ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਏ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ : ਸੇਲੀਏਂਟ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਮੁਰਦੇਹਾਣੀ ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਦੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਈਪਰ ਸ਼ਹਿਰ (ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ) ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਜਨਾ ਦੀ ਤ੍ਰੈ-ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਰਣ-ਭੂਮੀ ’ਚ ਜੂਝਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈਆਂ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਨੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਪੈਕਟਰਮ ਵੈਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਵੀ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੈਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗਾਂ 'ਚ ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਖ਼ਾਤਰ ਡੋਲ੍ਹੇ ਖੂਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਡੁੱਲ੍ਹਿਆ ਖੂਨ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਯੂਰਪ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਨਾਤਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਿੰਞ ਈਪਰ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਗੈਸ ਵੀ ਛੱਡੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਇੰਚ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ। ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 3889 ਫੌਜੀ ਤਾਂ ਇਕੱਲੀ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 1200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜੋ ਈਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ 'ਚ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਗਏ।

ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ-ਯਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰ ਇਕ ਅਨੂਠਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ। ਇਕ ਫੌਜੀ ਪਹਿਲੀ ਮਈ 1915 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਰਹਿੰਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਤਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਸਾਰੇ ਬੰਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਓਨਾ ਚਿਰ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ। ” ਅਜਿਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੱਤਰ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ 'ਚ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੈਂਸਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਗਏ ਤੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ। ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਹਾਲੈਂਡ) ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਲਗਭਗ ੮੦ ਪੱਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ ਜੋ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਨੱਪਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਯੂਰਪੀਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾਵੱਸ ਸਾਂਭੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਂਭੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਕੁਝ ਘਰਾਂ 'ਚ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਬੂਟ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਅਤੇ ਫੋਟੋਆਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮਾਨਤ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਮਨ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿੱਕਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੌਸਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 1915 ਵਿਚ ਇਕ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਥੇ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਕੜਾਕੇਦਾਰ ਠੰਢ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ‘ਦੂਲੀ’ (ਫਰੈਂਚ : ਦੂ-ਲੇਟ) ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ‘ਦੁਲੂ’ (ਫਰੈਂਚ : ਦੇ ਲੀਊ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹੋਰਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਅਰਦਲੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੈਪਟਨ ਫੱਟੜ ਹੋ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ੧੫ਵੀਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦਾ ਸਿਰਸਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸਿਪਾਹੀ ਸ. ਮਲੂਕ ਸਿੰਘ ਜਰਮਨ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਕਲੋਰੀਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਹਾਦਸਾ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਿਆ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਈਪਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਜਰਮਨਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਫਤਹਿ ਕਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ੪੭ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦੀ ੪੪੪ ਦੀ ਟੁਕੜੀ 'ਚੋਂ ੩੪੨ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਮੀ ਯਾਦਗਾਰ ਮੈਨਨ ਗੇਟ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ। ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 300 ਸਿੱਖ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦੇ ਜਨਰਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੰਧ ਦੇ ਸਾਈਜ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਸਵੀਰ ਈਪਰ ਦੇ ‘ਇਨਫਲੈਂਡਰਜ਼ ਫੀਲਡ’ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਹਾਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸ਼ਹਿਰ ਐਮਸਟਰਡਮ ਵਿਖੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਦੌਰਾਨ ਦੂਸਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹਰ ਸਾਲ 4 ਮਈ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਬੀਆਟ੍ਰਿਕਸ, ਸਰਕਾਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਕੀਦਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਰਬ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦਾ ਤਮਾਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੀਡੀਆ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ, 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਾਲੈਂਡ, ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ, ਫਰਾਂਸ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਲੰਗਰ ਅਤੁੱਟ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਣੇ ਰਹੇ।

ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮੌਕੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਲੀਬੀਕ (ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ) ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਵੀ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਮਾਰਕ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ’ਚ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵਿਚ ਬਚੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਯਾਦ ਰਹੇ 1927 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ 8 ਵਜੇ ਤੋਂ 8.15 ਵਜੇ ਤਕ ਮੈਨਨ ਗੇਟ ਵਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।