ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਅਰਦਾਸ ‘ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ' ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ:- ੧. ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ੨. ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ੩. ਤੇਰਾ ਭਾਣਾ, ੪. ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ। ਤੇਰਾ ਭਾਣਾ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤਪਦੀ ਲੋਹ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਪਈ ਫਿਰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿਚ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਿਆ: ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ ॥ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਮ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੀਸ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ। ਨਾਮ ਜਪਣਾ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਇਉਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਆਦਿਕ ਕਿਸੇ ਧਾਤ ਦਾ ਬਣਿਆ ਜੇਵਰ ਢਲ ਕੇ ਮੁੜ ਉਸੇ ਧਾਤ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਸਿਫਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਪੱਕਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੂੜੇ ਪਿਆਰ-ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

ਲਾਲੁ ਗੁਲਾਲੁ ਗਹਬਰਾ ਸਚਾ ਰੰਗੁ ਚੜਾਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੧੮) ਹੋਲੀ ਦਾ ਰੰਗ ਗੁਲਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੰਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਲਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੇਰ ਤੇਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਐਸੀ ਹੋਲੀ ਖੇਡੀ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਭਰਿਆ ਰੰਗ ਸਦਾ ਚੜਿਆ ਰਹੇ? ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਰੰਗ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰੰਗ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮਖਾਂ, ਸੰਤ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੋਲੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਸੰਤ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ : ਦੇ ਹੋਲੀ ਕੀਨੀ ਸੰਤ ਸੇਵ ॥

ਰੰਗੁ ਲਾਗਾ ਅਤਿ ਲਾਲ ਦੇਵ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੧੧੮੦) 

ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ : ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ। ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੁਟ ਗਿਆ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ, ਆਪ ਜੀ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਵੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਹੈ— ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ।

ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਹੋਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼” ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਨਾਕਸ਼ (ਹਰਣਾਖਸ) ਇਕ ਦੈਂਤ ਸੀ ਜੋ ਦਿਤਿ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਰ ਸਿੰਗ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਇੰਦਰ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਪਿਤਾ ਚੰਦਰੇ ਹਰਣਾਖਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਖਰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ (ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ) ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ (ਪਿਉ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ) ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਬਚਾ ਲਿਆ : 

ਹਰਣਾਖਸੁ ਦੁਸਟੁ ਹਰਿ ਮਾਰਿਆ ਪ੍ਰਹਲਾਦੁ ਤਰਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੪੫੧)

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਕਾ ਰਾਖਾ ਹੋਇ ਰਘੁਰਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੧੧੩੩) 

ਹਰਨਾਕਸ਼ (ਹਰਣਾਖਸ) ਨੇ ਭਗਤੀ ਕਰ ਕੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਰ ਨਾ ਸਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਹੋਲਿਕਾ ਵੀ ਨੇ ਇਕ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਅੱਗ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਾ ਸਕੇ। ਐਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਹਉਮੈਂ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਜਪੇ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸੇ (ਹਰਣਾਖਸ) ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਜਪੇ।

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਜਪਾਂਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਨਾਕਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦ (ਭਗਤ) ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਵਿਉਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਭੂਆ ਹੋਲਿਕਾ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੀ ਤਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਹੋਲਿਕਾ ਬਚ ਜਾਏਗੀ। ਪਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦਾ ਰਾਖਾ ਤਾਂ ਆਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੀ। ਹੋਲਿਕਾ ਸੜ ਮਰੀ ਤੇ (ਭਗਤ) ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦਾ) ਰਿਹਾ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਾਇਮ ਹੋਈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਬਦੀ ਉੱਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਹੋਲੀ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਲਿਕਾ ਜਲਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪੈ ਗਿਆ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਰੰਗ ਤੇ ਗੁਲਾਲ ਆਦਿ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ’ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ, ਘਟੀਆ ਰੰਗ, ਮਿੱਟੀ, ਸੁਆਹ, ਚਿੱਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਭੰਗ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੂਆ ਖੇਡਣਾ ਆਦਿ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਹੁਲਾਸ ਭਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਛੇੜ-ਛਾੜੇ ਤੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਨਫ਼ਰਤ ਨੇ ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ। ਹੋਲੀ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਕੁਝ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਵਰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਦੰਪਤੀ ਚਤੁਰਥ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਜੈ ਦਸ਼ਮੀ (ਦੁਸਹਿਰਾ) ਖਤ੍ਰੀ, ਦੀਪਾਵਲੀ ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਆਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮਰਿਵਾਜ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ। ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਰੰਗ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਹੋਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਸ਼ਸਤਰਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨਸਿਕ, ਰੂਹਾਨੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਹੁਲਾਸ, ਜੋਸ਼ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਖੇਡਣ ਦੀ ਰੀਤ ਤੋਰੀ। ਹੋਲੀ ਜੋ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਬਣਾ ਕੇ ਨੀਵੇਂ ਤੇ ਉੱਚੇ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਲੀ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਲੀ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਰੰਭ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੀਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਦੋ ਦਲ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਇਕ ਦਲ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਜਦ ਕਿ ਦੂਜਾ ਦਲ ਉਸ ਤੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਲੀ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਦਲ ਜਿੱਤਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਤੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦਲ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਦਾਉ-ਪੇਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ। ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਤਬ ਦਿਖਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਲੀ ਤੋਂ ਹੋਲਾ ਬਣ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਗੰਦੇ ਰੰਗ, ਚਿੱਕੜ ਤੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਬੀਰਤਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। 

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਸੂਰਮੇ ਸਨ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਅੰਦਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਦਾ ਹੀ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜੋ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਹੱਲਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਮਹੱਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧੌਂਸੇ ਨਗਾਰੇ ਖੜਕਦੇ ਹਨ। ਜੈਕਾਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਖੇ ਘੁੰਮਦੇ (ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ) ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਨੀਯਤ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਦੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਵਟੀ ਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।