ਲੇਖ - On the 15th of November, 1961

ਤਤਕਾਲੀ,
medium
1 November, 2023
1
15 ਨਵੰਬਰ 1961
-
ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
15 ਨਵੰਬਰ 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।

15 ਨਵੰਬਰ 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੇਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਰਣ ਵਰਤ ਤੋੜਿਆ ਹੈ:

ਇਸ ਵਾਸਤੇ 20 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਦਾ ਅਲਟੀਮੇਟਮ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਰ ਇਸ ਤਰੀਖ ਤੱਕ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 15 ਅਗੱਸਤ 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲਈ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 48ਵੇਂ ਦਿਨ ਭਾਵ ਪਹਿਲੀ ਅਕਤੂਬਰ, 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਰਣ ਵਰਤ ਤੋੜ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਵਲੋਂ ਵਰਤ ਤੋੜਨ ਪਿੱਛੇ ਦਲੀਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਕ ਨੋਟੀਫ਼ੀਕੇਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ  ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਪੜਚੋਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵੀ ਕਰੇਗਾ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋਇਆ। 

31 ਅਕਤੂਬਰ 1961 ਨੂੰ ਹਾਈ ਪਾਵਰਡ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਵਾਏ ਫੁੱਲੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਅਸਾਰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਏ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਨਾਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਵਕਤ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਰਤ ਤੋੜਿਆ ਸੀ ਉਸ ਵਕਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਨਾਂ ਦਸੇ ਗਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਉਪਰ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿਤਾ ਕਿ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਵੈਸੇ ਵੀ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ'ਤੇ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੈਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੋ 4 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਗਾ। 9 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਬਤ ਰੋਸ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

 21 ਨਵੰਬਰ 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈਕੇ  ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਮੇਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ।

ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ, ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਜਥੇਦਾਰ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ 28 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦ ਕੇ ਆਖਰੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਉਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 30 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਣੀ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਣੀ ਸੀ। 19 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੁਡਿਆਰੇ ਨਾਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪੁੱਜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। 19 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਗੋਆਣੀ ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਸੱਦ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ 30 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਤੁੜ, ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਸਰਦਾਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਜ਼ੈਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 20 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਸਰਦਾਰ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੁਡਿਆਰਾ, ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਸ਼ਿਵਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਹਲਾ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੰਬਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਐਗ਼ਜ਼ੈਕਟਿਵ ਦੇ ਸੋ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਇਹ ਮੰਗ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 21 ਨਵੰਬਰ, 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਪਰ ਇਹ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੋ ਦਿਨ ਵੀ ਨਾ ਚਲੀ ਅਤੇ 23 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ, ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਜਥੇਦਾਰ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਦਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।

ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਖਤ ਖਿਲਾਫ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਖਿਲਾਫ ਸੀ। 1968, 1977 ਅਤੇ 1980 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। 1968 ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਾਲ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1977 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾਂ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਚੋਣਾਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀਆਂ। 1979 ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਕੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ  ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆ ਨੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂਜੋ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਡਟ ਕੇ ਸਖਤ ਸਟੈਂਡ ਲਿਆ । 1986 ਵਿਚ,ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੁਹਿੰਮ ਤੱਕ ਚਲਾਈ। ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇਕੇ, 45 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਖਰ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ  ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 8 ਮਈ 1987 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੂੰ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਇਵਜ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਸੁੱਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮਰਾਜ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀ ਪੁਲੀਸ ਮੁਖੀ ਰੇਬੈਰੋ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਡੀ ਐਸ ਪੀ ਭਾਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ।

Articles Author Views

8 ਨਵੰਬਰ1881 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
10 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
6 ਨਵੰਬਰ 1886 - ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
10 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
9 ਨਵੰਬਰ 1840 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
10 November, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
9 ਨਵੰਬਰ 1822 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
9 November, 2026
Level: starting Views: 2
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਬਦਲਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1956 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1984 - ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਨਵੀਰ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 3
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1966 - ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1925 - ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
2 ਨਵੰਬਰ 1984 - ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
2 ਨਵੰਬਰ 1984 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
2 ਨਵੰਬਰ 1952 - ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
2 November, 2026
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
21 ਅਕਤੂਬਰ, 1987 - ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
22 ਅਕਤੂਬਰ, 1506 - ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
23 ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
24 ਅਕਤੂਬਰ 1791 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
25 ਅਕਤੂਬਰ 1923 - ਬਬਰ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿਬਲਪੁਰ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
26 ਅਕਤੂਬਰ 1947 - ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
27 ਅਕਤੂਬਰ 1677 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
27 ਅਕਤੂਬਰ 1670 ਈ. - ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਮ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 4
ਪੜੋ - read...
28 ਅਕਤੂਬਰ 1708 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ 1922 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ 1977 - ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
29 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ, 1921 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
29 October, 2026
Level: starting Views: 3
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ 1270 - ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
29 October, 2026
Level: medium Views: 5
ਪੜੋ - read...
27 ਅਕਤੂਬਰ 1969 - ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
27 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
26 ਅਕਤੂਬਰ 1831 - ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੋਰੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂ More ... - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
26 October, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
26 ਅਕਤੂਬਰ, 1619 - ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ,ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਈ। - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
26 October, 2026
Level: medium Views: 6
ਪੜੋ - read...
22 ਅਕਤੂਬਰ 1909 - ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
22 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
20 ਅਕਤੂਬਰ 1783 - ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
20 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...