1)-9 ਨਵੰਬਰ 1821 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਅਤੇ 'ਤਨਾਵਲੀਆ ਕੌਮ' ਵਿਚਾਲੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ:

2)-9 ਨਵੰਬਰ 1822  ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਨਕੇਰਾ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਲਿਆ। ਇੰਜ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ, ਬੰਨੂ, ਟੋਂਕ, ਲੀਆ ਅਤੇ ਕੁੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ।

3)-9 ਨਵੰਬਰ 1840 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੁੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਝੂੱਠਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁੰਵਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਗਿਲਵਾਲਣ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ:

4)-9 ਨਵੰਬਰ 1877 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕ਼ਬਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਇਮਾਮ ਬੀਬੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ। 9 ਨਵੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਇਮਾਮ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ:

5)-9 ਨਵੰਬਰ 1923 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ, ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ:

6)-9 ਨਵੰਬਰ 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾਂਵਾਂ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਲੋਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਰੋਸ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:

9 ਨਵੰਬਰ 1821 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਅਤੇ 'ਤਨਾਵਲੀਆ ਕੌਮ' ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ:

ਨਵੰਬਰ 1821 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ, ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ 'ਮੁੰਗੇਰ" ਅਤੇ 'ਡੇਰਾ ਜਾਤ' ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ,ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ 9 ਨਵੰਬਰ, 1821 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਮੰਗਲੀ ਘਾਟੀ ਵਿਖੇ, 'ਪੱਖਲੀ" ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ, ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ 'ਤਨਾਵਾਲੀਆਂ" ਦੇ ਵੱਡੇ ਲਸ਼ਕਰ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਤਨਾਵਾਲੀ ਕੌਮ ਦੇ ਕੌਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਇਸਮਾਈਲ, ਇਕਬਾਲ ਬੱਟ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਮਲਵਈ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਤਨਾਵਲੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਕੋਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂਹ ਕਰਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਚਿਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕਰਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਰਦਾਰ ਮੇਘ ਸਿੰਘ ਰੂਸਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਮੇਘ ਸਿੰਘ ਰੂਸਾ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਨਾਵਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੱਕ ਤੋੜ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਤਨਾਵਲੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਦੋ ਪਹਿਰ ਭਾਵ 6 ਘੰਟੇ ਤਕ ਚਲੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਤਨਾਵਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਅਖ਼ੀਰ ਤਨਾਵਲੀਏ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਚਿੱਟੇ ਝੰਡੇ ਲੈ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੇ ਕੋਲ ਪਸ਼ ਹੋਏ। ਸਰਦਾਰ ਨਲਵਾ ਨੇ ਘਾਟੀ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਨੂੰ 5 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੇ ਦਿਤੀ। ਇੰਜ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਉਤੇ ਕੇਵਲ ਸੱਤ-ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਫ਼ਤਹਿ ਪਾਈ।

9 ਨਵੰਬਰ 1822  ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਨਕੇਰਾ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਲਿਆ। ਇੰਜ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ, ਬੰਨੂ, ਟੋਂਕ, ਲੀਆ ਅਤੇ ਕੁੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ।

ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਵਾਬ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਬਦਬਾ ਸੀ।ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਨਕੇਰਾ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਕੇਰਾ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਰਨੈਲ਼ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ 12 ਹੋਰ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਮੌਜਗੜ, ਫਤਿਹਪੁਰ, ਪਿੱਪਲ, ਦਰਿਆ ਖਾਨ, ਖਾਨਪੁਰ, ਝੰਡਾਵਾਲਾ, ਕਲੌਰ, ਦੁਲੇਵਾਲਾ, ਭੱਕਰ, ਡਿੰਗਾਨਾ ਅਤੇ ਚੌਬਾਰਾ ਉਪਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਝੰਡੇ ਗੱਡੇ ਅਤੇ  ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਕੁਸ਼ਲ ਕਮਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਫੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ, ਅਟਕ, ਮਾਨਕੇਰਾ, ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।  

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ-ਡੇਰਾ ਵਿਖੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ 1822 ਦਾ ਦੁਸ਼ਹਿਰਾ ਮਨਾਇਆ।  ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਰਾਜਪਾਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਵਾਕਫ਼ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ।  ਮਹਾਰਾਜਾ  ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਪਲਟਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

 ਨਵਾਬ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਵਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ, ਨਵਾਬ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਮਾਨਕੇਰਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ 12 ਕਿਲ੍ਹੇ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਮੌਜਗੜ, ਫਤਿਹਪੁਰ, ਪਿੱਪਲ, ਦਰਿਆ ਖਾਨ, ਖਾਨਪੁਰ, ਝੰਡਾਵਾਲਾ, ਕਲੌਰ, ਦੁਲੇਵਾਲਾ, ਭੱਕਰ, ਡਿੰਗਾਨਾ ਅਤੇ ਚੌਬਾਰਾ ਬਣਾਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।  ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਤਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਅਜੇ ਅਸਲ ਜਗ੍ਹਾ, ਜੋ ਜਿੱਤਣੀ ਬਾਕੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਨਕੇਰਾ ਸੀ।  ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਾਨਕੇਰਾ ਦੇ ਨਵਾਬ, ਨਵਾਬ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਮੀਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।  ਨਵਾਬ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਇਸ ਉਪਰ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਖਾਹਿਸ਼ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ।  ਜਰਨੈਲ ਨਲੂਏ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਕੇਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਕੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।

9 ਨਵੰਬਰ 1840 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੁੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਝੂੱਠਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁੰਵਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਗਿਲਵਾਲਣ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ:

 29 ਜੂਨ 1839 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚੜਾਈ ਕਰ ਜਾਣ' ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਭਰਾ ਮਾਰੂ ਖਾਨਾਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਕਤਲੋਗਾਰਦ ਹੋਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੋਤਰੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਦਿਨ, 5 ਨਵੰਬਰ 1840 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ  ਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਜਦੋਂ ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਚਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਕੋਲੋਂ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਭਾਵ 9 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਗਿਲਵਾਲਣ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਇਹ ਚਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਚਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕੇ ਜੇ ਕੁੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਲੜਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ  ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇ ਲੜਕੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕੁੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਗਾ। ਇਸ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਰਦਾ-ਫਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਗਰਭਵਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਡੋਗਰਾ ਗਦਾਰਾਂ ਨੇ ਦੋ ਗਰਭਵਤੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਵੀ ਲੜਕਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣ ਗੇ, ਪਰ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਕੁਝ ਐਸੀ ਵਰਤੀ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰਨਣਾ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਡੋਗਰਾ ਗਦਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੋਝੀਆਂ ਚਾਲਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੇਅਮਨੀ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਚੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੌਰ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਇਸ ਵਿਗੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਪੰਚਾਂ ਅਤੇ ਮੁਲਕੀ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਖੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਇਕੱਠ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜ, ਕੁੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੇ ਲਈ  ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲਾਹੌਰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। 

9 ਨਵੰਬਰ 1877 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕ਼ਬਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਇਮਾਮ ਬੀਬੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ। 9 ਨਵੰਬਰ 1914 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਇਮਾਮ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀ ਹੈ ਫੇਰ ਵੀ ਮੈ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿਉਕਿ ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਵਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸਾਹਿਬ ਪਿਤਾ ਨੌਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਦਾਦੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸਹਿਜ ਸਪਰੂ ਸੀ ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ ਸੀ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿਆਲਕੋਟ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਸਰਾ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ, ਵਕਤ ਦੀ ਸਚਾਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਤਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ:

‘ਫਿਰ ਉਠੀ ਆਖ਼ਿਰ ਸਦਾ ਤੌਹੀਦ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸੇ। 
ਹਿੰਦ ਕੋ ਇਕ ਮਰਦ-ਏ-ਕਾਮਿਲ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਖ਼ਾਬ ਸੇ।

16 ਅਗਸਤ 1904 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਦੀ "ਸਾਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ ਹਿੰਦੋਸਿਤਾਂ ਹਮਾਰਾ'  ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪਤ੍ਰਕਾ "ਇੱਤੇਹਾਦ" ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ।

ਇਸ ਨੂੰ ਅਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ  ਭਾਵ ਵਿਦਵਾਨ ਇਕਬਾਲ, ਮੁੱਫਕਿਰ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ਭਾਵ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰਕ, ਸ਼ਾਇਰ-ਏ-ਮਸ਼ਰਿਕ  ਭਾਵ ਪੂਰਬ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਹਕੀਮ-ਉਲ-ਉਂਮਤ  ਭਾਵ ਉਂਮਾ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਮਕਬੂਲ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋ ਵਕੀਲ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਗਲ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1930 ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਲਹੌਰ,ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।

ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕ਼ਬਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਨਵੰਬਰ 1877 ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਚ ਦਰਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਇਮਾਮ ਬੀਬੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ। 9 ਨਵੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਬੀਬੀ ਇਮਾਮ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਕਬਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੰਤਹਾ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ।

"ਕਿਸ ਕੋ ਅਬ ਹੋਗਾ ਵਤਨ ਮੇਂ ਆਹ ! ਮੇਰਾ ਇੰਤਿਜ਼ਾਰ ?
ਕੌਨ ਮੇਰਾ ਖ਼ਤ ਨਾ ਆਨੇ ਸੇ ਰਹੇਗਾ ਬੇਕਰਾਰ ?
ਖ਼ਾਕ ਮਰਕ਼ਦ ਪਰ ਤਿਰੀ ਲੇਕਰ ਯੇ ਫ਼ਰ੍ਯਾਦ ਆਊਂਗਾ
ਅਬ ਦੁਆਏ ਨੀਮ ਸ਼ਬ ਮੇਂ ਕਿਸ ਕੋ ਮੇਂ ਯਾਦ ਆਊਂਗਾ
ਉਮਰ ਭਰ ਤੇਰੀ ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਰੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਗਿਰ ਰਹੀ
ਮੈਂ ਤਿਰੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਕੇ ਕਾਬਿਲ ਜਬ ਹੁਆ, ਤੂ ਚਲ ਬਸੀ"

ਸਰ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਵਕਤ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੈਲੀ ਵਿੱਚ 9 ਮਾਰਚ 1669 ਤੋ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁਲਾ ਕੇ ਸਰੇਆਮ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਾਰ ਉਲ ਹਰਮ ਤੋ ਦਾਰ ਉੱਲ ਇਸਲਾਮ ਕਰ ਦਿਆਂ ਗਾ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਪਰੂ ਜਾਤਿ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ ਸਨ ਜੌ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਿਰ ਜਾਂ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਕੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਆਏ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਾ ਖੇਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ।

ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਮੈਟਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮਿਲਿਆ। ਫੇਰ ਸਕਾਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਤੋਂ ਐਫ਼ ਏ ਕੀਤੀ। 1895 ਵਿੱਚ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ਐਮ ਏ ਕੀਤੀ। 1907 ਵਿੱਚ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਮਿਊਨਿਖ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀ ਐਚ ਡੀ ਕੀਤੀ।

1908 ਵਿੱਚ ਇਕਬਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਰੇ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਵਕਾਲਤ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵੀ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। ਅੰਜਮਨ ਹਿਮਾਇਤ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਜਲਸਿਆਂ ਉਹ ਨਜ਼ਮਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਵਾਹ ਵਾਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕਬਾਲ ਨੇ 12000 ਸ਼ਿਅਰ ਲਿਖੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 7000 ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਨ।

ਆਖਰੀ ਗਲ  ਸ਼ਾਇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਦੀ 1904 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਦੇਸ਼-ਪਿਆਰ ਦੀ ਇੱਕ ਗਜ਼ਲ ਹੈ ਜੋ 16 ਅਗਸਤ 1904 ਨੂੰ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਇੱਤੇਹਾਦ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ:

ਸਾਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ ਹਿੰਦੋਸਿਤਾਂ ਹਮਾਰਾ। 
ਹਮ ਬੁਲਬੁਲ ਹੈ ਇਸਕੀ, ਯੇ ਗੁਲਸਿਤਾਂ ਹਮਾਰਾ॥

ਇਹ ਉਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇੰਕਲਾਬੀ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸੇ ਹੀ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ

'ਗਰ ਹਿੰਦ ਮੇਂ ਹੈ ਮੁੱਲਾ ਕੋ ਸਿਜਦੇ ਕੀ ਇਜਾਜ਼ਤ।
 ਨਾਦਾਂ ਯੇ ਸਮਝਤਾ ਹੈ ਇਸਲਾਮ ਹੈ ਆਜ਼ਾਦ,'

9 ਨਵੰਬਰ 1923 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ, ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ:

 ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰਨ ਲਈ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ 9 ਨਵੰਬਰ 1923 ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ‘ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁਕੱਦਮਾ ਲਗਪਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਸੰਨ 1925 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ’ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਕਾਲੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਭਾਵ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੇ ਲਈ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣ, ਸੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖ ਕੇ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ 25 ਜਨਵਰੀ 1926 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਲਿਖਤੀ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾਅ  ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ੲਿਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਨਜਰਬੰਦ ਹੀ ਰਹੇ।

 ਸੋ 26 ਜਨਵਰੀ, 1926 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ 21 ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਐਕਟ ‘ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।

ਇੰਜ 9 ਜੁਲਾਈ 1925 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੇ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਸਣੇ 20 ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ 27 ਸਤੰਬਰ 1926 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਰਾਏ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਜ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਆਏ ਇਨ੍ਹਾ ਅਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਲਿੱਦ ਕਰ ਆਏ ਤਕ ਦੇ ਤਾਨੇ ਸੁਣਨੇ ਪਏ। ਬੁਜ਼ਦਿਲ,ਡਰਪੋਕ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਇੰਜ ਇਸ ਬਿਨ੍ਹਾਂ' ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਲੀ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ।

17 ਜੁਲਾਈ 1926 ਵਾਲੇ ਦਿਨ,ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜਰਬੰਦ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਚੜਾਈ ਕਰ ਗਏ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਨੀ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਸੀ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਗਰੁੱਪ ਵਲੋਂ ਆਪਣਾ ਅਗਲਾ ਨੇਤਾ ਚੁਣ ਲਿਆ। 

4 ਸਤੰਬਰ, 1926 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ, ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਮੀਟਿੰਗ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਹੋਈ।ਇੰਜ ਇਥੇ ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੋਣ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਰਦਾਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਕੀਲ ਰਾਏਪੁਰ, ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਨ।ਸਰਦਾਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ, 53 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 82 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਚੁਣ ਜਿੱਤ ਗਏ।

27 ਸਤੰਬਰ, 1926 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

9 ਨਵੰਬਰ 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾਂਵਾਂ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਲੋਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਰੋਸ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:

ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 15 ਅਗੱਸਤ 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲਈ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 48ਵੇਂ ਦਿਨ ਭਾਵ ਪਹਿਲੀ ਅਕਤੂਬਰ, 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਰਣ ਵਰਤ ਤੋੜ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਵਲੋਂ ਵਰਤ ਤੋੜਨ ਪਿੱਛੇ ਦਲੀਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਕ ਨੋਟੀਫ਼ੀਕੇਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ  ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਪੜਚੋਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵੀ ਕਰੇਗਾ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ  21 ਨਵੰਬਰ 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈਕੇ  ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਮੇਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ।

 31 ਅਕਤੂਬਰ 1961 ਨੂੰ ਹਾਈ ਪਾਵਰਡ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਵਾਏ ਫੁੱਲੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਅਸਾਰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਏ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਨਾਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਵਕਤ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਰਤ ਤੋੜਿਆ ਸੀ ਉਸ ਵਕਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਤਕਰਇਆਂ ਸਬੰਧੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਨਾਂ ਦਸੇ ਗਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

 ਇਸ ਉਪਰ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹ ਦਿਤਾ ਕਿ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਵੈਸੇ ਵੀ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ'ਤੇ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੈਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੋ 4 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਗਾ। 9 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਬਤ ਰੋਸ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

15 ਨਵੰਬਰ 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੇਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਰਣ ਵਰਤ ਤੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ 20 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਦਾ ਅਲਟੀਮੇਟਮ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਰ ਇਸ ਤਰੀਖ ਤੱਕ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

 ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ, ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਜਥੇਦਾਰ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ 28 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦ ਕੇ ਆਖਰੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਉਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 30 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਣੀ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਣੀ ਸੀ। 19 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੁਡਿਆਰੇ ਨਾਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂਜੋ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪੁੱਜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। 19 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਗੋਆਣੀ ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਸੱਦ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ 30 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਤੁੜ, ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਸਰਦਾਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਜ਼ੈਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 20 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਸਰਦਾਰ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੁਡਿਆਰਾ, ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਸ਼ਿਵਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਹਲਾ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੰਬਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਐਗ਼ਜ਼ੈਕਟਿਵ ਦੇ ਸੋ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਇਹ ਮੰਗ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 21 ਨਵੰਬਰ, 1961 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਪਰ ਇਹ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੋ ਦਿਨ ਵੀ ਨਾ ਚਲੀ ਅਤੇ 23 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ, ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਜਥੇਦਾਰ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਦਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।

ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਖਤ ਖਿਲਾਫ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਖਿਲਾਫ ਸੀ।1968, 1977 ਅਤੇ 1980 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। 1968 ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਾਲ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1977 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾਂ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਚੋਣਾਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀਆਂ। 1979 ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਕੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ  ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆ ਨੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂਜੋ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਡਟ ਕੇ ਸਖਤ ਸਟੈਂਡ ਲਿਆ । 1986 ਵਿਚ,ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੁਹਿੰਮ ਤੱਕ ਚਲਾਈ। ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇਕੇ, 45 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਖਰ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ  ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 8 ਮਈ 1987 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੂੰ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ,ਜਿਸ ਦੇ ਇਵਜ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਸੁੱਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮਰਾਜ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀ ਪੁਲੀਸ ਮੁਖੀ ਰੇਬੈਰੋ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਡੀ ਐਸ ਪੀ ਭਾਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ।