1)-6 ਨਵੰਬਰ 1886 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਦੀ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਸਤੀ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਰਾਜ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ:

2)-6 ਨਵੰਬਰ 1908 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ ਭਾਵ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:

3)-6 ਨਵੰਬਰ 1978 ਨੂੰ, ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਰਿਆ ਗੰਜ ਵਿਖੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ, ਸਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਕਰਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਹਿਰਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਾਸਾ ਰੋਸ ਸੀ:

4)-6 ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ, ਦੁੱਖ ਭੰਜਨੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ:

ਸੰਨ 1883 ਈ. ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਖੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਕੱਟ ਰਹੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਲੰਡਨ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕਣ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮੰਗੀ ਸੀ। 

28 ਸਤੰਬਰ 1884  ਵਾਲੇ  ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸਰਦਾਰ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਪਰਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਾ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸਾਰੀ ਇਸਾਈਅਤ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦੇ ਖੁਸੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਹਾਦ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਗਸਤ 1885  ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਏ। 

30 ਮਾਰਚ 1886 ਈ. ਨੂੰ  ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ ਬੁਲਵਾਇਆ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈਕੇ ਮੁੜ ਸਿੰਘ ਸਜ ਸਕੇ । ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਦਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੋਰਟ ਤੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਬੰਬਈ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ । ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ  ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਦਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ਆਏ ਸਿੰਘ ਸੱਜ ਕੇ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਧਾਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਰੂ ਕਰਣ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਰ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਰੂਸ ਤੋਂ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ । ਸਰਦਾਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮੇਜਰ ਇਵਨਸ ਸੈਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ The Annexation of The Punjab and the Maharajah Duleep Singh ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੁਫ਼ਤ ਵੰਡਿਆ ਤਾਂਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਰੜਕਣ ਲਗ ਪਏ।

ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦੇ ਹੋਇਆ 6 ਨਵੰਬਰ 1886 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਦੀ  ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ । ਉਥੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਰਾਜ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਇੰਜ ਇਥੇ ਆਪ ਨੇ  ਪੰਜਾਬ,ਇੰਗਲੈਡ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਜੀ ਡਾਕ ਵਿਵਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਲਈ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। 18 ਅਗਸਤ 1887 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਪ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਅਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ-ਸਾਂਸੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਗਿਆ । ਇੰਜ ਇਕ ਹੋਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।  ਮਾਤਾ ਜਿੰਦਾ ਵਰਗੀ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।ਪਤਨੀ ਬਿੰਬਾਂ ਮੂਲਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇਕਲਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਦੀ  ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟੇ ਰਹੇ। ਰੂਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਦੌਰੇ ਪੈਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ,ਆਪ ਦੀ ਸਿਹਤ ਫੇਰ ਸੰਭਲ ਹੀ ਨਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਉਹ ਨਿਢਾਲ ਜੇਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ "ਗ੍ਰੈਂਡ" ਹੋਟਲ ਦੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬਿਸਤਰੇ ’ਤੇ ਪਏ ਰਹੇ। ਆਪ ਦਾ ਬੇਟਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਕਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਫੇਰਾ ਮਾਰ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਆਪ ਦਾ ਹਾਲ ਚਾਲ ਪੁਛ ਜਾਂਦਾ। ਅੰਤ ਆਪਣੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ  ਦੀ ਆਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰਬੱਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1893 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ, ਅਤੇ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚਿਰਾਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਗਰੈਂਡ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

6 ਨਵੰਬਰ 1908 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ ਭਾਵ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:

30 ਅਕਤੂਬਰ 1902 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਫੇਰ 9 ਜੁਲਾਈ 1904 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਉਪਰ ਵੀ ਰਜਿਸਟਰਡ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਜੋ  ਕੀਤਾ ਉਹ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਲਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ 6 ਨਵੰਬਰ 1908 ਵਾਲੇ  ਦਿਨ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ ਭਾਵ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਜ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 1908 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਧ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦੂਸਰਾ ਕਾਲਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫੇਰ ਸਾਲ 1909 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਾਲਜ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ ਘਰਜਾਖ,ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। 

6 ਨਵੰਬਰ 1978 ਤੱਕ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਰਿਆ ਗੰਜ ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ, ਸਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਕਰਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਹਿਰਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਾਸਾ ਰੋਸ ਸੀ:

13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ, ਚਿੱਟੇ ਦਿਨ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਗੁਰਬਚਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ' ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ 13 ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ' ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਸ ਵਕਤ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਖਾਸੇ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਕੂਡ਼- ਕਿਰਿਆਂਵਾਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਦੇ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ । ਪਰ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ ਉਤਨੀਆਂ ਹੀ ਅਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਧਾ ਕੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਸਨ। 26 ਸਤੰਬਰ  1978 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮਾਗਮ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੀ ਤਰਜ਼ ਤੇ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

23 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਗੋਬਿੰਦ ਨਗਰ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਪੁਰਬ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਆਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਆਰੰਭ ਕਰਵਾਏ ਗਏ,ਜਿਸਦੇ ਭੋਗ 26 ਸਤੰਬਰ 1978 ਨੂੰ ਪਾਏ ਗਏ। 23 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਹੀ  ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਗੁਰਬਚਨ , ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਭਵਨ, ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕੂੜ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰੋਸ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿਤਾ।ਸਿੱਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਗੋਬਿੰਦ ਨਗਰ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਨਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਦੇ ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਜੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਭੁਝੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਭਵਨ ਵਲ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੱਖ ਜੱਥਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦੀ ਸ਼ੱਕਲ ਵਿੱਚ ਉਧਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁੰਡਾ ਅਨਸਰਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਉਤੇ ਸਰੇਆਮ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ  ਇਕ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੁਝੰਗੀ ਸਮੇਤ , 10 ਗੁਰੂਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿਤਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ : ਸਰਦਾਰ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਚਾਵਲਾ, ਸਰਦਾਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ,ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਚਾਨਾ, ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਚਾਵਲਾ, ਸਰਦਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਬੀਬੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸੋ ਇੰਜ 26 ਸਤੰਬਰ 1978 ਵਜੇ ਦਿਨ, ਕਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਗੁਰਬਚਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਂਗ ਹੀ ਖੂਨੀ ਕਾਂਡ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ੁਰਅਤ ਕੀਤੀ।

ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ'ਤੇ ਨਕਲੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ ਕਰਦਿਆਂ 4 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 6 ਨਵੰਬਰ 1978 ਤੱਕ  ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ,ਜਿਸ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 5 ਨਵੰਬਰ 1978 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਰੋਸ  ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਰੋਡ ਤੋਂ ਕਨਾਟ ਪ੍ਲੇਸ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਪੁਲੀਸ ਵਲੋਂ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤਸ਼ਦੱਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਮ ਕੇ ਲਾਠੀਆਂ ਵ੍ਹਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਹੰਝੂ  ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟੇ । ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਇਕ ਬੱਚੇ ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਜ ਚਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਦਿੱਲੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਜੱਥੇਦਾਰ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਜਥੇਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਂਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵਾਰਦਾਤ ਦਾਸ ( ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ) ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰੀ ਸੀ।ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਬੰਦ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਥੇਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਮੇਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇਸ ਬੰਦ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਗੈਸ ਦਾ ਇਕ ਗੋਲ਼ਾ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਜੱਥੇਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਵਕਤ ਜਥੇਦਾਰ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਦੇ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕੇ ਕੋਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।  ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦਿਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

6 ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ, ਦੁੱਖ ਭੰਜਨੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।

31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਤਲੋਗਾਰਦ ਅੱਜ 6 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਇੰਜ  ਪੂਰਾ ਇਕ ਹਫਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਵਲੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਕਤਲੇਆਮ, ਲੁਟਮਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸਾੜੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਦਾਅ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪੱਤੀ ਦਾ ਕਰਮ ਜਾਰੀ ਸੀ । 6 ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਸਾੜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਵੱਲੋ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗਾਂ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਟੱਬਰਾਂ ਦੇ ਟੱਬਰ ਜਿਊਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿਤੇ ਗਏ।

ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਇਕ ਜਿਉਂਦੀ ਬੱਚ ਗਈ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ੀ ਬੀਬੀ ਸ਼ੀਲਾ ਕੌਰ ਵਲੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦਰਜ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ  ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਸ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਵਿਖੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਣੀ ਮਿਥੀ ਸਾਜਸ਼ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਵੱਲੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। 1 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਾਡੇ ਘਰ ਉਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਦਿਓਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਸ਼ਤਰਾਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗੰਡਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਭੱਜਾ ਦਿੱਤਾ।

ਫਿਰ ਹਮਲਾਵਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਗੁੰਡੇ ਜਦੋਂ ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਪੁਲੀਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਈ  ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ  ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇਕੇ, ਘਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪਏ ਸਾਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਨਿਹੱਥਿਆਂ ਕਰਕੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਭੀੜ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਹੁਣ ਹਜੂਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਮਲਾਵਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸ਼ੈਹ ਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਨੂੰ ਧੂਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆ ਵਿਚ ਚਾਰ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਹਜੂਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਰਸ ਆਇਆ। ਵਹਿਸ਼ੀ ਹਜੂਮ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦਾ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਏ ਅਤੇ ਰਾਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਧਮੋਇਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੈਟ੍ਰੋਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।

ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ ਤੜਫ਼ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਵਹਿਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੱਸ ਹੱਸ ਕੇ ਭੰਗੜੇ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਹੱਸ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਦੇਖੋ ਸਿੱਖੜੇ  ਡਾਂਸ ਕਰ ਰਹੇਂ ਹੈ। ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਹਿੰਦੂ ਹਰ ਹਰ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਜੈ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮ ਸੜ ਗਏ, ਉਦੋਂ ਕਾਤਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਘਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਵਧੀ ਅਤੇ ਬੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬੇਪੱਤ ਕਰਣ ਦੀਆਂ ਕੋਝੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।ਸ਼ੀਲਾ ਕੌਰ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕੇ ਉਹ ( ਸ਼ੀਲਾ ਕੌਰ ) ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਬੱਚੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ, ਘਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਘਰ ਪਨਾਹ ਲਈ, ਜਿਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਅਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਗਲੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਦਨ-ਦਨਾਉੰਦੀ ਹੋਈ, ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੰਕਾਰੇ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿ ਸਿੱਖੋ ਕੋ ਔਰ ਉਨਕੀ ਔਰਤੋਂ ਕੋ ਪਨਾਹ ਦੇਣੇ ਵਾਲੋਂ ਕਾ ਹਸ਼ਰ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਹੋਗਾ"। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗ  ਔਰਤ ਘਬਰਾ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਵੀ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ, ਤੁਮ ਯਹਾਂ ਸੇ ਅਭੀ ਨਿਕਲ ਜਾਓ ਨਹੀਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂਉਂ ਕੀ ਭੀੜ ਹਮਾਰਾ ਘਰ ਭੀ ਜਲਾ ਦੇਗੀ ਔਰ ਮੇਰੀ ਬੇਟੀਉਂ ਕੋ ਭੀ ਨਹੀਂ ਛੋੜੇ ਗੀ।

ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਲੁਕਦੇ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਵਸਣ ਸਿੰਘ ਜੋਕਿ ਘਰ ਉਪਰ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਫੱਸ ਗਏ ਸਨ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬਾਹਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਹਲਕਾਏ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ( ਸ਼ੀਲਾ ਕੌਰ) ਅਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਵਸਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਪਰ ਹੋਏ ਵਹਿਸ਼ਿਆਨਾ ਵਰਤਾਵੇ ਦੀ ਹੱਡ ਬੀਤੀ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁੰਨ ਹੀ ਹੋ ਗਏ।

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜਦਿਆਂ ਹੀ ਹਲਕਾਏ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਭੀੜ ਨੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਖੇ, ਪੱਥਰ, ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਰੋੜੇ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਰਦਾਰ ਵਸਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾਨ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋ ਹੋ ਕਰਦੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੰਜਰ ਬਾਰੀਆਂ ਥਾਣੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨੰਗੀ ਕਿਰਪਾਨ ਸੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਕ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ  ਅੱਪੜਨ ਦੀ ਜ਼ੁਰਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਜਨੂੰਨੀ ਭੀੜ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਅੱਗ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਸੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।

ਭੀੜ ਹੁਣ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ  ਕੁੱਝ ਔਰਤਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਭੀੜ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਪੱਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ  ( ਸ਼ੀਲਾ ਕੌਰ) ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੜਛੱਤੀ ਉਪਰ ਜਾ ਕੇ ਲੁੱਕ ਗਏ। ਕੈਸੀ ਬੇਬਸੀ ਦਾ ਆਲਮ ਸੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੰਦੂ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾੜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਘਰ ਦਾ ਸਮਾਨ ਹੱਥ ਲਗਦਾ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।  ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮਾਨ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ। 

ਇਤਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁੰਡੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੜਛੱਤੀ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਉਪਰ ਪਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ  ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਆਪ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਏ  ਅਤੇ ਹਜੂਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਕੱਢ ਲਓ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਕਰੋ।  ਵਹਿਸ਼ੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫੇਰ ਉਸ ਭੀੜ ਨੇ ਅੱਧਮੋਏ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਉਪਰ ਤੇਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ  ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿਤੇ।