ਲੇਖ - The Forgotten Warrior Bhai Karamjit Singh Sunam

ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ,
deep
1 October, 2023
4
ਭੁੱਲਿਆ ਵਿਸਰਿਆ ਯੋਧਾ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ
-
ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਭਿੱਜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ, ਨਵੰਬਰ 1984 ਸਾਲ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖੁਨੀਂ ਕਾਂਡ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

2 ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਦੀ ਸਜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ: 

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਭਿੱਜੇ  ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ, ਨਵੰਬਰ 1984  ਸਾਲ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖੁਨੀਂ ਕਾਂਡ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ 36 ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੇਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਸਾਂ ਅਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀਆਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਅਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਟਰੱਕਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਣੇ ਡਰਾਇਵਰਾਂ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਨੀਮ ਫੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਟਾਇਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ।

31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਨੇ ਕਿਰਾਏ' ਤੇ ਲਿਆਂਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਪੈਟਰੋਲ,ਸਰੀਏ,ਚਾਕੂ,ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਾਤਕ ਹਥਿਆਰ ਵੰਡ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇਹ ਖੂਨੀ ਹਨੇਰੀ ਪੂਰਾ ਇਕ ਹਫ਼ਤਾ ਚਲਦੀ ਰਹੀ।

ਅਜ ਦੇ ਦਿਨ ਭਾਵ ਦੋ ਅਕਤੂਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ,ਕੌਮ ਦੇ "ਅਸਲ ਫਖਰੇ ਕੌਮ" ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੁੱਲਿਆ ਵਿਸਰਿਆ ਯੋਧਾ ਕਹਿ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਅਸਲ ਫਖਰੇ ਕੌਮ,  ਸਰਦਾਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦਮ ਉਪਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਕਥਿਤ ਕਾਤਲ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਦੀ ਸਜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ੀਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਕੌਮ ਦੇ ਲਈ ਕੁੱਝ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦਾ ਜੱਜ਼ਬਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਾਸ ਚੰਗਾ ਵਧੀਆ  ਹਥਿਆਰ  ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਸਲ ਦੋਸ਼ੀ ਬੱਚ ਗਿਆ। 

ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਾਗ ਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ  84 ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਰਮਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਣ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸੀਏ ਪਭਾਂ ਭਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਤੋਂ ਰਾਤ ਪੈਟ੍ਰੋਲ ਪੰਪ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਡਿਪੋ ਖੁਲ੍ਹਵਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੋਟਰ ਲਿਸਟਾਂ ਪਕੜ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕਲੇ ਇੱਕਲੇ ਪ੍ਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਭ ਕੇ ਬੜੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲਦੇ ਭਾਂਬੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਬੀਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਾਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉਤੇ ਵਰਤਾਏ ਇਸ ਕਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਜੋ  ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਾਨ ਸਰੋਵਰ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਬਾਹਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋੜ ਕੇ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਂਦਿਆ ਸੁਣਿਆ  ਜੋ ਉੱਚੀ ਉਚੁ ਬੜੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਜਬ ਕੋਈ ਬੜਾ ਪੇੜ ਗਿਰਤਾ ਹੈ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਹਿਲਤੀ ਹੈ।" ਇੰਜ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ  ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀਏ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇਸ ਕਹੇ ' ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ  ਜ਼ਖਮਾਂ ਤੇ ਲੂਣ  ਛਿੜਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਉਬਾਲੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖਰ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਗੂੰਜਣ ਲਗ ਪਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਕ਼ੇਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕੇ "ਖੂਨ ਕਾ ਬਦਲਾ ਖੂਨ"। ਕੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ,ਇਸ ਯੋਧੇ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਆਪਣੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ ਕੇ ਅੰਜਾਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਲਈ, ਇਸ ਯੋਧੇ ਨੇ ਜੋ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਿਉਂਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

 ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭੇਸ ਬਾਦਲ ਲਿਆ ਤਾਂਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਕੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਹੈ, ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ  ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਥੇ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੋਜ਼ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਨ ਡਿਸਾਈ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ 10 ਰੁਪਏ ਦੀ ਪਰਚੀ ਕਟਵਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਰਸੀਦ ਲੈਕੇ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸੀਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।ਹਿੰਦੂ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪਰਚੀਆਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਦੇ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਤਾਂਜੋ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅੰਜਾਮ ਤੋ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਅਗਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਉਸਦੇ  ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੇਆਮ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਖੂਨੀ ਕਾਂਡ ਮੁੜ ਨਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ ਭਾਵ,ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਦੀ  ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਬਣਨਾ ਪਵੇ।

 ਉਸ ਨੇ ਛੁਪਣ ਲਈ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਘਾਟ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗੁਮਟੀ,ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਸਨ ਵਿਖੇ ਪੰਜ ਦਿਨ ਬਿਤਾਏ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਪੰਜ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾ ਛੁਪਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਦੇ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬੋਝਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਜੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਭਰ ਲਏ।ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਲੱਭ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ  ਰਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਿਹੜਾ ਹਥਿਆਰ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਗੋਲੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।ਸਰਦਾਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਰਿਵਾਲਵਰ ਜਾਂ ਮਾਉਜ਼ਰ ਖਰੀਦਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਪਾਸ ਇਤਨੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।ਇਸਦੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਝੁਜਾਰੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਦਸ ਕੇ ਚੰਗੇ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਆਖਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਲ ਬੁਤੇ ਤੇ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਗੰਗਾਨਗਰ  ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ, 325 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਕ , ਪਾਇੰਟ 12 ਬੋਰ ਦਾ ਇਕ ਗੋਲੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸੀ ਕਟਾ ਖਰੀਦਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ । ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ 2 ਐਲ.ਜੀ.ਅਤੇ 3 ਡਬਲ ਬੀ ਦੇ 12 ਬੋਰ ਦੇ ਪੰਜ ਕਾਰਤੂਸ ਖਰੀਦੇ । ਇਹੋ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ' ਤੇ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੇਸ ਕਾਫੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਇਕ ਛੁਟਭਈਆ ਨੁੱਕੜ ਬਦਮਾਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲੁੱਟਾਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਗੇ।

2 ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਹਾਤਮਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ' ਤੇ  ਰਾਜਘਾਟ ਵਿਖੇ ਉਸਦੀ ਸਮਾਧ' ਤੇ ਜਦੋਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਪੁੱਜਿਆ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਪੁਲਿਸ ਅਮਲਾ ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਦਸਤਾ ਉਥੇ ਹਰ ਚਪੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਸੁਰਿਖਆ ਅਮੱਲੇ ਨੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅੱਠ ਜ਼ਦਰਦਸਤ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਲ ਕਲੀਅਰ ਦੇ ਸਿਗਨਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ  ਆਪਣੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਮਾਧ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਉਸ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਚਾਰ ਗਜ਼' ਤੇ ਖੜੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਨਾ ਲਗਾ ਸਕੇ  ਕਿ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਨਾਂ ਦੇ ਐਨੇ ਕਰੀਬ ਕਿਵੇਂ ਸੀ? ਗੋਲੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਸਹਿਮ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਘਬਰਾਓ ਨਾ ਸਰ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਸਾਈਲੈਂਸਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਧੂਏਂ ਦੀ 'ਫਟ ਫਟ' ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਣ ਦੇ ਦੁਰਾਨ ਦੂਜਾ ਫਾਇਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸੀ ਕਟਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਇਹ ਫ਼ਾਇਰ ਜਿਆਦਾ ਸਟਰੋਂਗ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਇਕ ਦਮ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

 ਇਸ ਵਕਤ ਸੁਰੱਖਿਆਂ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਮਾਂਡੋ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੇ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਚੈਪਟਰ ,ਕਰਮਜੀਤ ਨਿਉਟਨ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂਜੋ ਕਮਾਂਡੋ ਟਰੇਨਿੰਗ ਲੈ ਰਹੇ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆਂ ਜਾ ਸਕੇ ਕੇ ਏਨੇ ਦਿਨ ਭੁੱਖੇ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਪਰ ਘਾਤ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਭੁੱਖੇ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿ ਕੇ ਭੁੱਖ ਤ੍ਰੇਹ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗਲ ਕਿ ਛੁਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਲੀ ਪੇਟ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਛੁਪਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਪਰ ਇਹ ਕੌਮ ਦੀ ਇਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ ਗੀ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹਥਿਆਰ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕੌਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਯੋਧੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਉਹ ਇਕ ਮਜ਼ਾਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਜਾਂ ਕੌਮ ਦੇ ਲੀਡਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਕੀਲ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕੇ।ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਇੰਨੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕੇ ਉਹ ਕੋਈ ਵਕੀਲ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ਉਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਕੀਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਕ ਹੋਣਹਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਫਸਟ ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਨੇ ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸੰਜੋਏ ਹੋਣ ਗੇ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਉਸਦਾ ਭਵਿਖ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਹੀ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਪਸਰ ਗਈ। 

ਹਾਲਾਤ ਇਥੋਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਕੇ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ  ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਹਾਂ ਕੂੜਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਮਾਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਉਪਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਆਖਰ ਇਕ ਦਿਨ ਚਲ ਵਸੀ । ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ  ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੰਥਕ ਆਗੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਦਦ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਦੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਕੋਲ ਜਾ ਜਾ ਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਆਖਰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਈ ਉਸ ਮਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲ ਤੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੀਡਰਾਂ ਕੋਲ ਹੋਰ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। 

ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪਣ ਤੋਂ 5 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੀ ਡਾਕਟਰੀ ਇਸ ਗਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੇ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਆਂਤੜੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਸੁੰਗੜਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਪੇਟ ਵਿੱਚ  ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਭਾਰੀ ਤਕਲੀਫ ਹੁਦੀ ਹੈ।

27 ਸਤੰਬਰ 1986 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਯੋਧਾ 800 ਗ੍ਰਾਮ ਭੁੰਨੇ ( ਭੁਝੇ) ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਬੋਤਲ  ਲੈ ਕਿ ਰਾਜ ਘਟ ਦੀਆਂ ਕੰਡਿਆਲੀ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਛੁਪ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ। 27 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕਿ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ 300 ਗ੍ਰਾਮ ਛੋਲੇ ਹੀ ਖਾਦੇ ਸਨ ਸ਼ਾਇਦ ਪੇਟ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਜਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਮੱਲ ਮੂਤਰ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕੰਡਿਆਲੀ ਵੇਲ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੱਛਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਤੰਗਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛਲਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਡਿਆਲੀ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਫੁਟ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ  ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕਠਾ ਕਰ ਕੇ ਇਤਨੇ ਦਿਨ ਬੈਠਾਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖੋਂ ਵਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਘਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਦੋ ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਥਿਤ ਕਤਲ, ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜ਼ੀਵ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਸੋਨੀਆਂ ਗਾਂਧੀ, ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ  ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਵੇਰੇ 7 ਵਜੇ ਰਾਜਘਾਟ ਪੁੱਜਿਆ।  8 ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਅਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਚਲ ਰਹੇ ਸਨ।  ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ , ਤੋਂ ਕਰੀਬਨ 30 ਤੋਂ 40 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ' ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਦੇਸੀ ਕਟੇ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਹੋਏ ਐਲ.ਜੀ.ਦੇ ਕਰਤੂਸ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀਵ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਫਾਇਰ ਕੀਤਾ। ਦੇਸੀ ਕਟੇ ਦੀ ਮਾਰੂ ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੋਲੀ ਰਾਜ਼ੀਵ ਗਾਂਧੀ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕਦਮ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ। ਕਮਾਡੋਜ਼ ਇਕਦਮ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਪੱਤੇ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਆਖਰ ਬਲੈਕ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਨੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪੱਤਾ-ਪੱਤਾ ਛਾਣ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਪਰ ਬੈਠਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਮਹਾਤਮਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਮਾਧ' ਤੇ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ, ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ, ਵੀ.ਆਈ.ਪੀਜ਼ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ। ਹੁਣ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਇਕ ਫੇਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਸਤੌਲ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਐਲ.ਜੀ ਦਾ ਕਾਰਤੂਸ ਭਰ ਲਿਆ। ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ' ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਇਆ,ਉਸਨੇ ਘੋੜਾ ਤਾਂ ਦਬਾਇਆ ਪਰ ਕਾਰਤੂਸ ਨਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਫਾਇਰ ਮਿਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੀਜੀ ਗੋਲੀ ਭਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲ ਦਾਗ਼  ਦਿੱਤੀ।

 ਇਸਤਗਾਸੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਕੇ ਤੀਸਰੀ ਗੋਲੀ ਦੇ ਛੱਰੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰੇ ਦੇ 6 ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਕਟਾ ਅਤੇ ਕਾਰਤੂਸ ਘਟੀਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧੂੰਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉਠਿਆ ਜੋ ਕੰਡਿਆਲੀ ਵੇਲ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਾ। ਜੋ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ।ਭਾਵੇਂ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਨੇ ਧੂਏਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਹ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ, ਮਥਰਾ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨਮੋਹਨ ਡਿਸਾਈ, ਦੱਸਿਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 56 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਰਿਮਾਂਡ ਵਿਚ ਜਮ ਕੇ ਤਸ਼ੱਦਦਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਚਲੇ।ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ  ਵਿੱਚ  ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਥੇ ਪੱਖਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਬਲਬ ਉਤਾਰ ਕੇ 500-500 ਵਾਟ ਦੇ ਵਡੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਬਲਬ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂਜੋ ਉਹ ਰਾਤ ਰਾਤ ਭਰ ਸੋਂ ਨਾ ਸਕੇ। ਸੂਰਜੀ ਚਮਕ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਰਚ ਲਾਈਟਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲੰਬੇ ਟਾਵਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਸੀ।

ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਚਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਕੌਮ ਅੱਗੇ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਖਰੇ ਕੌਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦੇਣਾ ਸੀ ਉਹ ਅੱਜ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਕੌਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਘਾਣ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਫਖਰੇ ਕੌਮ ਦਾ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ।

Articles Author Views

8 ਨਵੰਬਰ1881 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
10 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
6 ਨਵੰਬਰ 1886 - ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
10 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
9 ਨਵੰਬਰ 1840 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
10 November, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
9 ਨਵੰਬਰ 1822 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
9 November, 2026
Level: starting Views: 2
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਬਦਲਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1956 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1984 - ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਨਵੀਰ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 3
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1966 - ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1925 - ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
2 ਨਵੰਬਰ 1984 - ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
2 ਨਵੰਬਰ 1984 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
2 ਨਵੰਬਰ 1952 - ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
2 November, 2026
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
21 ਅਕਤੂਬਰ, 1987 - ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
22 ਅਕਤੂਬਰ, 1506 - ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
23 ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
24 ਅਕਤੂਬਰ 1791 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
25 ਅਕਤੂਬਰ 1923 - ਬਬਰ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿਬਲਪੁਰ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
26 ਅਕਤੂਬਰ 1947 - ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
27 ਅਕਤੂਬਰ 1677 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
27 ਅਕਤੂਬਰ 1670 ਈ. - ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਮ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 4
ਪੜੋ - read...
28 ਅਕਤੂਬਰ 1708 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ 1922 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ 1977 - ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
29 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ, 1921 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
29 October, 2026
Level: starting Views: 3
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ 1270 - ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
29 October, 2026
Level: medium Views: 5
ਪੜੋ - read...
27 ਅਕਤੂਬਰ 1969 - ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
27 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
26 ਅਕਤੂਬਰ 1831 - ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੋਰੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂ More ... - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
26 October, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
26 ਅਕਤੂਬਰ, 1619 - ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ,ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਈ। - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
26 October, 2026
Level: medium Views: 6
ਪੜੋ - read...
22 ਅਕਤੂਬਰ 1909 - ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
22 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
20 ਅਕਤੂਬਰ 1783 - ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
20 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...