ਲੇਖ - Morcha of Gurudwara Rakabganj Sahib

ਢੱਠੀ,
starting
1 April, 2023
1
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੋਰਚਾ
-
ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1921 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1921 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਸਾਹਿਬ  ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ:

4 ਮਈ 1914 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵੱਲ ਸੜਕ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਲਜਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਢਾਹ ਦਿਤੀ ਗਈ ਸੀ।  

ਗਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਾਲ 1911 ਤੋਂ ਜਦੋਂ  ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ  ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੈਕੇਟਰੀਏਟ ਅਤੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਭਵਨ  ਦੇ ਨਾਲ  ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਕੋਠੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ  ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਥੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿੱਥ ਉਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਕ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਧੜ ਦਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗਲ ਬਾਬਤ ਆਗਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਕਦਸ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸ੍ਰੀ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਈ ਗੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੜਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉੱਚੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਕੰਧ ਬੜੀ ਕੋਝੀ ਜੇਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੇ ਮਹੰਤ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਲ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਹ ਜਮਾਤ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਕਣ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੇਫ ਸਾਈਡ ਵੀ ਕਰਣਾ ਚਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਰਚ ਉਤੇ ਇਥੇ ਨਵੇਂ ਜਮਾਨੇ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕੰਧ ਬਣਾ ਦੇਣ ਗੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਬਾਗ ਬਗੀਚੇ ਲਵਾ ਦੇਣਗੇ,ਇਸ ਗਲ ਤੇ ਮਹੰਤ ਅਤੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਏ।

1912 ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੈਂਡ ਐਕਵੀਜ਼ੇਸ਼ਨ ਐਕਟ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਵਿਹੜੇ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਜਮੀਨ ਮਹੰਤ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਦੀ ਪੱਟੀ ਲਿਖਵਾ ਲਈ।

ਇੰਜ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1913 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਿਵਾਰ ਢਾਹੁਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਖਬਰ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਉੱਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਾਰੂਦ ਵਿਚ ਚੰਗਿਆੜੀ ਡੇਗ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਢੱਠੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ।ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਰਦਾਰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਇਕ ਪੈਂਫਲਟ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਕੰਧ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਮਹੰਤ ਪਾਸੋਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇੰਜ ਇਹ ਸਾਡੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੇਆਮ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਕਦੇ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇ ਗਾ। ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਹਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਨਕਸਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰੇ। ਹਾਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਕਸ਼ਾ ਬਨਾਉਣ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਣ।ਕਿਸੇ ਹਕੂਮਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹਕੂਮਤ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਰਾਇ ਜਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਮੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਢਾਹ ਦੇਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਸਮਝਣ ਗੇ। 

ਇਸ ਪੈਂਫਲਟ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰੋਸ ਫ਼ੈਲ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲਿਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਗੋਰਿਆਂ ਨੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਹੀ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਜਲਸਿਆਂ ‘ਚ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਢਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ,ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਸੁਆਲ ਬਣਦਾ ਗਿਆ। ਆਲਮ ਇਹ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਥੇ ਵੀ ਇਸ ਕੰਧ ਦੇ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਲਸਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਰੋਸ ਵਿਖਾਵਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਪੱਖੀ ਚਮਚਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਤਕਰਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ, ਇੰਜ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਲਵਾਂ ਗੇ। ਅਸੀਂ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੱਢ ਵੀ ਲਵਾਂਗੇ। ਪਰ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅੱਗ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।

ਮਾਰਚ 1914 ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਖੇ ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦਾ ਸੁਆਲ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਬਤ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ  ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੰਥਕ ਮੁੱਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਤੜਫ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੰਥਕ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੰਥ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਬੋਲਣ ਤਕ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਸਗੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿੱਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਇਕ ਦਲੇਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਉਠ ਕੇ ਸਣੇ ਆਪਣੇ  ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਮਾਗਮ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕਠ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵੱਧ ਰਹੇ ਰੋਸ ਦੇ ਕਾਰਣ  ਗੋਰੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਹੁਣ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਕੰਧ ਬਾਬਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਰ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸਿੱਖ਼ਾ ਦੇ ਨੁਮਾੰਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ, ਲਈ ਜਾਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਨੁਮਾਂੰਦਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ  ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਵੀ ਮਿਲੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਭੇਜ ਦੇਣ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਸੋਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਚੀਫ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ  ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰੇ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਕੀ ਵਕਿਐ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਂਵੇਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਅਰੋੜ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਸਰ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ  ਭਾਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਅਤਿ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਕਿਐ ਹੁ ਬਹੁਤ ਵਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੈਂਬਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਠ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਕਿ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਇੰਜ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Articles Author Views

8 ਨਵੰਬਰ1881 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
10 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
6 ਨਵੰਬਰ 1886 - ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
10 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
9 ਨਵੰਬਰ 1840 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
10 November, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
9 ਨਵੰਬਰ 1822 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
9 November, 2026
Level: starting Views: 2
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਬਦਲਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1956 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1984 - ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਨਵੀਰ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 3
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1966 - ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
1 ਨਵੰਬਰ 1925 - ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
2 ਨਵੰਬਰ 1984 - ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
2 ਨਵੰਬਰ 1984 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
3 November, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
2 ਨਵੰਬਰ 1952 - ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
2 November, 2026
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
21 ਅਕਤੂਬਰ, 1987 - ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
22 ਅਕਤੂਬਰ, 1506 - ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
23 ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
24 ਅਕਤੂਬਰ 1791 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
25 ਅਕਤੂਬਰ 1923 - ਬਬਰ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿਬਲਪੁਰ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
26 ਅਕਤੂਬਰ 1947 - ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
27 ਅਕਤੂਬਰ 1677 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
27 ਅਕਤੂਬਰ 1670 ਈ. - ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਮ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 4
ਪੜੋ - read...
28 ਅਕਤੂਬਰ 1708 - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ 1922 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
30 October, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ 1977 - ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
29 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ, 1921 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
29 October, 2026
Level: starting Views: 3
ਪੜੋ - read...
29 ਅਕਤੂਬਰ 1270 - ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
29 October, 2026
Level: medium Views: 5
ਪੜੋ - read...
27 ਅਕਤੂਬਰ 1969 - ਸਰਦਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
27 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
26 ਅਕਤੂਬਰ 1831 - ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੋਰੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂ More ... - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
26 October, 2026
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
26 ਅਕਤੂਬਰ, 1619 - ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ,ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚੋਂ ਰਿਹਾਈ। - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
26 October, 2026
Level: medium Views: 6
ਪੜੋ - read...
22 ਅਕਤੂਬਰ 1909 - ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
22 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
20 ਅਕਤੂਬਰ 1783 - ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ - ਡਾ. ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜਗਬੀਰ
20 October, 2026
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...