ਅਜ਼ਾਦੀ-ਕਿਆ ਤੈ ਖਟਿਆ ਕਹਾ ਗਵਾਇਆ?
" ਕਿਉਂ ਬਈ ਨਿਹਾਲਿਆ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ?
 ਨਾ ਬਈ ਭਰਾਵਾ, ਨਾ ਖਾਧੀ ਨਾ ਵੇਖੀ।

ਮੈਂ ਜੱਗੂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਅੰਬਾਲੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਬੜ੍ਹੀ ਭੀੜ ਉਸਦੇ, ਉਦਾਲੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਬਿਰਲੇ ਦੇ ਘਰ ਵਲ, ਅਗਾੜੀ ਸੀ ਉਸਦੀ।

ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਲ, ਪਛਾੜੀ ਸੀ ਉਸਦੀ।

ਆਈ ਨੂੰ ਭਾਂਵੇ, ਹੁਣ ਤੀਆ ਸਾਲ ਬੀਤਾ।

ਅਸੀਂ ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਆਉਂਦੀ ਏ, ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤੇ।

ਤੇ ਹਾੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਉਤੇ।

ਗਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦੀ, ਲੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਆ ਖਬਰੇ।

ਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ, ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਆ ਖਬਰੇ।

ਅਖਬਾਰਾਂ ਚੋਂ ਪੜਿਆ, ਜ਼ਰਵਾਣੀ ਜਿਹੀ ਏ।

ਕੋਈ ਸੋਹਣੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਐਵੇਂ ਕਾਣੀ ਜਿਹੀ ਏ।

ਜੇ ਮੰਨੇ ਉਹ ਕਹਿਣਾ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਮੰਗਾਈਏ।

ਛੰਨਾਂ ਤੇ ਢਾਰਿਆਂ 'ਚ, ਓਹਨੂੰ ਭੁੰਜੇ ਸੁਆਈਏ।

ਪਰ ਏਨਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਕੀ ਖਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏ?

ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਦਿਲ ਚੁਰਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏ?

ਸ਼ਿਮਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਅੱਗੇ, ਆਂਡੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।

ਬਈ ਸਾਡੀ ਤਾਂ ਖੁਰਲੀ 'ਚ ਟਾਂਡੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।"

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਗੁਰਦਾਸ ਰਾਮ ' ਆਲਮ ' ਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਆਜ਼ਾਦੀ ' ਜੋ ਕਰੀਬ 65-66 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਚ ਤੇ ਸੁਫਨਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜੋ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀ 2% ਵੱਸੋਂ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੇ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਮੱੁਲ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਾ ਸਕਦਾ। ਗੱਲ ਸਰੀਰਕ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਸਮਝੋਤੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ, ਹੋਏ ਦੰਗਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲੱਖਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਲਾਲ ਸੂਹੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਧਾਮ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਸਾਡੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਸਾਥੋਂ ਖੋਹ ਲਏ ਗਏ, ਮਹੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਛੱਡਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੂ-ਬੇਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਜਤਾਂ ਬਚਾਉਂਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੂ-ਬੇਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟੇ 'ਚ ਰੁੱਲ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਖੂਹਾਂ-ਟੋਭਿਆਂ ਦਾ ਵਿਚ ਖੱਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੱਲ ਤੱਕ ਕਈਆਂ ਦੇ ਅੰਨ-ਦਾਤੇ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਅਖਵਾਉਂਣ ਵਾਲੇ, ਇਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿਚ ਦਾਣੇ-ਦਾਣੇ ਦੇ ਮੋਹਤਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਮੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਹਿਸਾਬ ਲਾਈਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ 

ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁੱਗਤਣ ਵਾਲੇ ਕਰੀਬ 131 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚੋਂ 93 ਸਿੱਖ ਸਨ।

ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁੱਗਤਣ ਵਾਲੇ 2646 ਵਿਚੋਂ 2147 ਸਿੱਖ ਸਨ।

ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਦੇ 1300 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚੋਂ 799 ਸਿੱਖ ਸਨ।

ਬੱਜ-ਬੱਜ ਘਾਟ ਦੇ 113 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ 67 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ਼ ਹੈ। 

ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ 591 ਸਿੱਖ ਹੀ ਸਨ।

ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੀ ਕੱੁਲ ਗਿਣਤੀ 42000 ਵਿਚੋਂ 28000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਸਨ।

ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਗਦਰ ਲਹਿਰ, ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਚਲਾਈਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਜਬਤ ਹੋਏ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੇ ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਚਲੋ ਕੋਈ ਨਾ, ਭਾਂਵੇ ਸਾਡੀ ਗਿਣਤੀ ਆਟੇ 'ਚ ਲੂਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕੌਮ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ, ਫੋਕੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਤੇ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਵਰਗੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜ਼ਰਵਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਵਾਉਂਣਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਇਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੁਹਿਮਾਂ। ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਂਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਦਾਤ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਆਰੰਭੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਕੌਮ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਾਲੇ ਲੀਡਰਾਂ ਵਲੋਂ  ਸੰਨ 47 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਭਰੋਸਿਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਾਰਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਡਿਤ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ " ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਘੋਲ ਆਰੰਭਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ।"

ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਅਲਫਾਜ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਸਨ," ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉੱਠੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸੇ ਨੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਂਣਾ ਹੈ।" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ," ਜੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਹਰੇਕ ਹਿੰਦੂ ਘਰ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਆਪਣਾ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸਜਾਉਂਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"

 " ਅਜ਼ਾਦੀ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਪੁੱਤਰ ਹਾਂ ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਸਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਸ ਹੱਕ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ।

ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਾਥਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਝੱਟ ਕਹਿ ਉੱਠੇ," ਮੈਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਂਣ ਦਾ ਨੱੁਸਖਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" 

" ਸਿੱਖ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।ਹੁਣ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਕਤ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਗੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਰਖ ਸਕਦੀ।" ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਨਾਰੋ ਦੇ ਐਸੇ ਬਿਆਨ ਸਨ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੇਲੇ ਦੇ।

ਲਓ ਜੀ, ਲਗਦੇ ਹੱਥ ਜੁਲਾਈ 1946 ਵਿਚ ਕੋਲਕਤਾ ਵਿਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰੈਸ-ਮਿਲਣੀ ਵੇਲੇ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਕਥਨ ਵੀ ਜਾਚ ਲਵੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ," ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਖਿੱਤਾ ਤੇ ਇੰਤਜਾਮ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਥੇ ਓਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਸਕਣ।" ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸੇ ਵਰ੍ਹੇ ਹੀ 9 ਦਸੰਬਰ, 1946 ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇਜ਼ਲਾਸ ਵਿਚ ਬਾਬੂ ਰਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ," ਕੁਝ ਕੂ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੂਬੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਖੁਦ-ਮੁਖਤਾਰ ਹੋਣਗੇ।"

ਦੜ੍ਹ ਵੱਟ ਜ਼ਮਾਨਾ ਕੱਟ, ਭਲੇ ਦਿਨ ਆਵਣਗੇ '। ਪਰ ਕਾਹਤੋਂ...? ਅਜ਼ਾਦ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲੈਦਿਆਂ ਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਵਾਅਦੇ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਏ ਹੋਣ, ' ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਅਜ਼ਾਦ ਖਿੱਤਾ? ਕਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਸੂਬਾ? ਕਿਹੜੀ ਰਾਜਧਾਨੀ? ਕਿਹੜੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ? ਕਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜ਼ਰਾਇਮ ਪੇਸ਼ਾ ਕੌਮ ਹੋ ਗਏ।' 

ਓਧਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ 80% ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਇ ਪੁੜ ਚੱਕੀ ਵਿਚ ਫੱਸੇ ਹੋਏ ਇਹ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ ਕੀ ਚਾਹੰੁਦੀ ਹੈ? ਭਾਂਵੇ ਕਿ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸਤ ਪੜ੍ਹਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਤਿਰ ਦਿਮਾਗ ਆਗੂ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ।

ਸਾਡੇ ਓਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਲ਼ਿਆਕਤ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਲਈ ਲੇਬਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨੋ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਮੁਹੰਮਦ ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਹੀਲ-ਹੁੱਜ਼ਤ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਤੇ ਹੀ ਸਾਰੀ ਵਾਗ-ਡੋਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉਸਦੇ ਹੱਥੀਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਖਤਮ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪੰਡਤ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਆਪਣੀ ਤਕਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ' ਜੈ ਹਿੰਦ ' ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ' ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਜਿੰਦਾਬਾਦ ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਇਆ, ਪਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਹੁਰੀਂ ਕੋਈ ਨਾਅਰਾ ਬੁਲੰਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਲਈ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗ ਗਿਆ ਕਿ ਓਹ ਕਿਸ ਦੀ ' ਜੈ ' ਕਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ' ਜਿੰਦਾਬਾਦ ' ਕਹੇ।

ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਕੈਥਲ ਜਾਹਨਸਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ' ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਦ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ' ਵਿਚ ਬੇਝਿੱਜਕ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਦੱਸ ਸਕੇ ਕਿ ਓਹ ਕੀ ਚਾਹੰੁਦੇ ਹਨ। ਓਹ ਸਿਰਫ ਇਹੋ ਰੱਟ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੋ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਜਾਓ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਅਰਾ ਸੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਬਨਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੈਥਲ ਜਾਹਨਸਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਥੇ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਕਾਗਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾਲੀ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਤੇ ਵਾਹੇ ਡੂਡਲਜ਼ (ਚੀਚ-ਮਚੋਲਿਆਂ) ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਇਕ ਮਹਿਲ ਉਪਰ ਹਲਾਲੀ ਝੰਡੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਮਿਲੀ ਸੀ ਤੇ ਉਤੇ ਲਿਿਖਆ ਸੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ- ਜਿੰਦਾਬਾਦ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਵੀ ਸਮਝ ਚੱੁਕੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਿੱਤੇ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਗੱਲ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਲਗਣੀ।

ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਸਚਾਈਆਂ ਜਰੂਰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਤਰਜ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿਖੇ ਦਿੱਤੇ ਇਕ ਲੈਕਚਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਂਦਿਆਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤੇ ਮਿਸਟਰ ਜਿਨਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਇਖਤਿਆਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਟੇਟ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ (ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਹੀ ਸਾਫ ਇੰਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਅਪਰੈਲ 1947 ਦੀ ਇਕ ਨਾ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ ਵਾਰਤਾ ਵਿਚੋਂ ਉਠ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਿ. ਜਿਨਾਹ ਤੇ ਮੈਂ (ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ) ਹੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ ਤਾਂ ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿ. ਜਿਨਾਹ ਕੋਲੋਂ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿੱਡਾ ਵੱਡਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਮਿ. ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਪਏ ਪੇਪਰ ਵੇਟ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਂਵੇ ਏਡਾ ਕੁ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਸੰਨ 1947 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਗੈਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਣ ਲਈ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਥੋਂ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਨ-ਦਾਤਾ ਅਖਵਾਉਂਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਪੰਜਾਬੀ ਹਲ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਛੱਡ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਏ. ਕੇ. 47 ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤਿਵਾਦੀ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਿਆਸੀ ਰੱੁਖ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੱਖ ਜਿਊਂਦੇ-ਜੀਅ ਅੱਗ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਰ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਅਤਿਵਾਦ ਦੀ ਭੇਟਾ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਬਾਕੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸਿਆਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਾਲ ਵਿਚ ਫੈਲਾਏ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਦਮ ਤੋੜਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਜਮੀਨਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ-ਥੋੜਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਲਿੱਲਕੜੀਆਂ ਕੱਢਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਦੇ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਗੇੜਾ ਜਰੂਰ ਆਵੇਗਾ, ਪਰ ਕੀ ਪਤੈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੌਮੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨੇਤਾ ਵਿਕਾਊ ਹੋ ਜਾਵੇ।ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਣ ਲਈ ਕੋਈ ਸੂਰਮਾ ਕੌਮ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸੱੁਚੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਵੇਗਾ?   ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੌਮੀ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਤਾਂ ਲੈਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।

              ਰੱਬ ਖੈਰ ਕਰੇ!  

ਅਜ਼ਾਦੀ-ਕਿਆ ਤੈ ਖਟਿਆ ਕਹਾ ਗਵਾਇਆ?

" ਕਿਉਂ ਬਈ ਨਿਹਾਲਿਆ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ? ਨਾ ਬਈ ਭਰਾਵਾ, ਨਾ ਖਾਧੀ ਨਾ ਵੇਖੀ।

ਮੈਂ ਜੱਗੂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਅੰਬਾਲੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਬੜ੍ਹੀ ਭੀੜ ਉਸਦੇ, ਉਦਾਲੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਬਿਰਲੇ ਦੇ ਘਰ ਵਲ, ਅਗਾੜੀ ਸੀ ਉਸਦੀ। ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਲ, ਪਛਾੜੀ ਸੀ ਉਸਦੀ।

ਆਈ ਨੂੰ ਭਾਂਵੇ, ਹੁਣ ਤੀਆ ਸਾਲ ਬੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਆਉਂਦੀ ਏ, ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤੇ। ਤੇ ਹਾੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਉਤੇ।

ਗਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦੀ, ਲੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਆ ਖਬਰੇ। ਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ, ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਆ ਖਬਰੇ।

ਅਖਬਾਰਾਂ ਚੋਂ ਪੜਿਆ, ਜ਼ਰਵਾਣੀ ਜਿਹੀ ਏ। ਕੋਈ ਸੋਹਣੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਐਵੇਂ ਕਾਣੀ ਜਿਹੀ ਏ।

ਜੇ ਮੰਨੇ ਉਹ ਕਹਿਣਾ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਮੰਗਾਈਏ। ਛੰਨਾਂ ਤੇ ਢਾਰਿਆਂ 'ਚ, ਓਹਨੂੰ ਭੁੰਜੇ ਸੁਆਈਏ।

ਪਰ ਏਨਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਕੀ ਖਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏ? ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਦਿਲ ਚੁਰਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏ?

ਸ਼ਿਮਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਅੱਗੇ, ਆਂਡੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਬਈ ਸਾਡੀ ਤਾਂ ਖੁਰਲੀ 'ਚ ਟਾਂਡੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।"