ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੰਨ 1837 ਈ. ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ।

16 ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੀ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵਕਤ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਆਯੂ ਕੇਵਲ ਛੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀ।ਆਪ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਖਾਸੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਆਪ ਦੀ ਲਿਆਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਧੀਕ ਐਸਿਸਟੈਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਨਮਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੂੜ ਰਸਮਾਂ , ਬਿਪਰ ਰੀਤਾਂ , ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।  ਸਾਲ 1873 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਮਤ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਦਾ ਜਦੋਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ, ਉਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ਕੰਵਰ ਬਿਕ੍ਰਮਾ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ, ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਕਤੂਬਰ 1873 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਉਸ ਸਭਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੋ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਵਾੜੀਅਾਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਅਜ਼ਾਦਾਨਾਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੀਕ ਐਸਿਸਟੈਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸੰਨ 1883 ਈ. ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਲੰਡਨ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ,ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕਣ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮੰਗੀ ਸੀ।

28 ਸਤੰਬਰ 1884 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸਰਦਾਰ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਪਰਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਸਨ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਾ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਘਰ ਕਰ ਬੈਠੀ ਸਾਰੀ ਇਸਾਈਅਤ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੁਸੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਹਾਦ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਗਸਤ 1885 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ।

30 ਮਾਰਚ 1886 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ ਬੁਲਵਾਇਆ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈਕੇ ਮੁੜ ਸਿੰਘ ਸਜ ਸਕੇ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਦਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੋਰਟ ਤੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਬੰਬਈ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਦਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਧਾਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਰੂ ਕਰਣ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਰ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਰੂਸ ਤੋਂ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ । ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੇਜਰ ਇਵਨਸ ਸੈਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ The Annexation of The Punjab and the Maharajah Duleep Singh ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੁਫ਼ਤ ਵੰਡਿਆ ਤਾਂਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਰੜਕਣ ਲਗ ਪਏ । ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦੇ ਹੋਇਆ 6 ਨਵੰਬਰ 1886 ਈ. ਨੂੰ ਆਪ ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਦੀ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ । ਉਥੇ ਸਰਦਾਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਰਾਜ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ।

ਇੰਜ ਇਥੇ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬ,ਇੰਗਲੈਡ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਜੀ ਡਾਕ ਵਿਵਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਲਈ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। 18 ਅਗਸਤ 1887 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਪ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਅਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ-ਸਾਂਸੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਗਿਆ । ਇੰਜ ਇਕ ਹੋਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।