ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ‘ਅਖਰ' ਪਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਪੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਰਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਪਦ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਰਥ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਭਾਵ ਜੋ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਞ ਇਸ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਲਿਪੀ ਦੇ ਅਖਰਾਂ ਤੀਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਦ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਅਰਥ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੇਠਲਾ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਅਰਥ ਲਿਪੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵਰਣ ਹੈ। ‘ਅਖਰ’ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ’ ਪਦ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ' ਅਤੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਜੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਮਨਾਨੁਸਾਰ ਹਨ- ਜੋ ਯ ਨ ਹੋ ਸਕੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਨਸ਼ਰ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸਥਿਰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਇਕ ਅਖਰ, ਕੋਈ ਇਕ ਧੁਨੀ, ਇਕ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਵਰਣ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਲਿਖਾਈ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਮੋਕਸ਼ ਆਦਿ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਅਖਰ’ ਪਦ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਅਖਰ, ਅਖਰਾ, ਅਖਰੀ, ਆਖਰ, ਅਛਰ, ਅਛਰਣਹ ਆਦਿ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਅਧਾਖਰ, ਸੁਧਾਖਰੁ, ਸੁਧਾਖਰ ਆਦਿ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਥਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼' ਅਨੁਸਾਰ ਅਖਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਯ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਹਰਫ਼, ਉਪਦੇਸ਼, ਸ਼ਬਦ, ਨਾਮ ਰੂਪ, ਈਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਅਖਰ, ਜੋ ਨਾ ਖਰੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਾਮ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼” ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ’ ਤੋਂ ‘ਅਖਰ’ ਪਦ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਵਰਣ, ਹਰਫ਼, ਬਾਣੀ ਦੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਥਾਪੇ ਹੋਏ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜੋ ਖਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਅਖਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਅਕਸ਼ਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨ ਕਸ਼ਰਿਤ ਇਤਿ ਅਕਸ਼ਰ: ਅਰਥਾਤ ‘ਜੋ ਨਾ ਖੁਰੇ ਉਹ ਅਕਸ਼ਰ ਹੈ”। ਇਸ ਤਰਾਂ ਅਖਰ ਉਹ ਤਤਵ ਹੈ, ਜੋ ਖੁਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਜਾਂ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਾਚਕ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਖਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪਰਮ ਸਤਾ ਨੂੰ ਅਖੁਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਏ ਅਖਰ ਖਿਰਿ ਜਾਹਿਗੇ ਓਇ ਅਖਰ ਇਨ ਮਹਿ ਨਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340) ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਅਖਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਧੁਨੀਆਤਮਕ (ਉਚਰਿਤ) ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਆਤਮਕ (ਲਿਖਤ) ਦੋਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੰਕੇਤਆਤਮਕ ਅਖਰ ਨੂੰ ਵਰਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਖਰ ਨੂੰ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿਚ ਵਰਤਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ- ਇਕਨਾ ਸੁਧਿ ਨ ਬੁਧਿ ਨ ਅਕਲਿ ਸਰ ਅਖਰੁ ਕਾ ਭੇਉ ਨ ਲਹੰਤਿ॥
ਨਾਨਕ ਸੇ ਨਰ ਅਸਲਿ ਖਰ ਜਿ ਬਿਨੁ ਗੁਣ ਗਰਬੁ ਕਰੰਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1246) ਡਾ. ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਰੋਕਤ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਅਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼- ਅਖਰ ਨਾਨਕ ਆਖਿਓ ਆਪਿ॥
ਮੰਤ੍ਰ- ਕਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਕਵਣੁ ਗੁਣੁ ਕਵਣੁ ਸੁ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ॥
ਪਦਾਰਥ- ਦ੍ਰਿਸਟਿਮਾਨ ਅਖਰ ਹੈ ਜੇਤਾ ਆਦਿ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਅਖਰ’ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਮ, ਮੰਤ੍ਰ, ਉਪਦੇਸ਼, ਪੁਸਤਕਾਂ, ਵਰਣ ਆਦਿ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਵਰਣ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ‘ਅਖਰ’ ਵਾਸਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ‘letter’ ਅਤੇ ‘alphabets’ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ,੬ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਰ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ਼ ਦੂਰ ਦਾ ਵੀ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪਾਤਮਕ ਵਿਵੇਚਨ ਅਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਹਰਫ਼’ ਵੀ ‘ਅਖਰ’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਪੁਜਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਵੀ ਅਵਾਂਛਿਤ ਹੈ। ਉਂਞ ਵੀ ਸਾਡਾ ਘੇਰਾ ‘ਅਖਰ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੜਤਾਲਣ ਤੀਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ‘ਅਖਰ’ ਸੰਬੰਧੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇ ਮੰਥਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਹੋਈਏ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗੇ, ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਅਖਰ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ‘ਅਖਰ’ ਨੂੰ ‘ਓਇ ਅਖਰ ਕਰ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਓਇ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉ ਅਖਰ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਅਲੌਕਿਕ ਅਖਰ’ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਖਰ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਜੀ ‘ਏਹ ਅਖਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਜਗਤ ਨਾਲ ਹੈ, ‘ਲੌਕਿਕ ਅਖਰ ਜਾਂ ਜਾਗਤਿਕ ਅਖਰ’ ਹੈ। ਇੰਞ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਅਖਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੌਕਿਕ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਤਥ ਅੱਖੋਂ ਓਝਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਖਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪਦ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕੋ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੇ ਹੀ ਇਹ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਇਕੋ ਅਖਰ ਨਿਰਾਕਾਰਤਾ ਤੋਂ ਸਾਕਾਰ ਜਗਤ ਤੀਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਅਖਰ’ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿਛਲੇ ਸੰਕਲਪ ਤੀਕ ਪੁਜਣ ਵਾਸਤੇ ਗੰਭੀਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਵੇਕ-ਬਲ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਿਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਛੂਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ‘ਜਾਗਤਿਕ ਅਖਰ’ ਅਤੇ ‘ਅਲੌਕਿਕ ਅਖਰ’ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰੀਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਬਾਣੀ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਅਰਥਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਪਦ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਰਥ ਵੀ ਨਿਖੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਤੀਕ ਪੂਜਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਖਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਦੀ ਉਨੀਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਕਾਰਧਾਰੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਾਂ ਲੌਕਿਕ ਸਥੂਲ ਅਖਰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦਿਵਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਨਾਮ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵੀ ਅਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲਿਪੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗੀਤਾਂ (ਅਥਵਾ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਰਬੀ ਬਾਣੀ) ਦਾ ਮੰਥਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਵੀ ਅਖਰਾਂ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਗੁਰਵਾਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਪਰ ‘ਅਖਰਾ ਸਿਰਿ ਸੰਜੋਗੁ ਵਖਾਣਿ” ਨੂੰ ਅਰਥਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਥਿੜਕਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ‘ਅਖਰਾ ਸਿਰਿ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਅਖਰਾਂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਾਲੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਬਣਾਏ ਹਨ- ਜਿਨ ਅਖਰੋਂ ਕਾ ਸਿਰ ਪਰ ਕਰਮਾਨੁਸਾਰ ਸੰਜੋਗੁ (ਵਖਾਣ) ਕਥਨ ਕੀਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ- (ਅਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ) ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੋ ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਖਰਾ ਸਿਰਿ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਅਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਅਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ” ਕਰਨਾ ਸਰਵਥਾ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਰਥ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ‘ਅਖਰੀ’ ਪਦ ਨੂੰ ‘ਅਖਰਾ’ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਿਰਸੰਸੇ ‘ਅਖਰਾ ਸਿਰਿ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਅਖਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ’ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੀਕਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਅਖਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਪਰ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਖਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਅਖਰ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ। ਅਖਰ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਜੋਗ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੂਲ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣ ਵਾਸਤੇ ਸਥੂਲ ਸੰਕੇਤਾਂ, ਧੁਨੀਆਂ, ਅਖਰਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕੇਵਲ ਮਾਨਵੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦਿਵਯ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹਰ ਜੀਵ-ਅਜੀਵ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਉਪਰ ਵਰਣਿਤ ਸੰਜੋਗ ਕੇਵਲ ਸਥੂਲ ਆਕਾਰਧਾਰੀਆਂ ਤੀਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸੰਜੋਗ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸੰਜੋਗ ਦਾ ਇਹੋ ਰੂਪ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਞ ਅਖਰ ਲਿਪੀ ਦਾ ਵਰਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਜੀਵ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿਪੀ ਦੇ ਵਰਣ ਦੀ ਇਹੋ ਵਿਆਪਕਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਲੀ ‘ਅਖਰ ਸਥਿਤੀ ਉਤੇ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਚਰਚਿਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਅਖਰ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਲਈ ਦੂਜਾ ਪਦ ਵਖਾਣਿ’ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਵਖਾਣਿ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਥਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਕਥਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਕਾਦਿਰ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਕਰਤਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੰਞ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣ ਜਾਂ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮਾਨਵੀ ਜਾਂ ਜੈਵਿਕ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦੈਵੀ ਹੈ। ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਜੀਵ-ਅਜੀਵ, ਜੜ੍ਹ-ਚੇਤਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਚੇਸ਼ਟਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਜਗਤ ਦੀ ਹਰ ਸ਼ੈਅ, ਹਰ ਵਸਤੂ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੜ੍ਹਵਤ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਚੇਤੰਨ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੜ੍ਹਪਥਰ ਤੀਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਬਿਆਨ ਜਾਂ ‘ਵਖਾਣਿ’ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਮਨ ਦੇ ਸਫਲ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਪਰ ਲਿਖਿਤ ਦੇ ਵਰਣਾਂ ਪਿਛੇ ‘ਵਖਾਣਿ’ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੈਵੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਨਾਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਦੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲਿਪੀ-ਵਰਣ ਨੂੰ ‘ਅਖਰ’ ਭਾਵ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਰੁਟੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਧਰਮ-ਸਾਧਕਾਂ ਦੇ ਦੈਵੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਪੁਸ਼ਟ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਜਗਤ ਸਾਜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਸਗਲ ਸਮਗ੍ਰੀ ਤੁਮਰੈ ਸੂਤ੍ਰਿ ਧਾਰੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਜੋਗ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਜੋਗ ਅਨਾਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਅਨਾਦੀ ਹੈ। ਅਖਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਸੰਜੋਗ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣ’ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲਿਪੀ ਦਾ ਵਰਣ ‘ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ' ਭਾਵ ਅਖਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਞ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ‘ਅਖਰਾ ਸਿਰਿ ਸੰਜੋਗੁ ਵਖਾਣਿ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਅਖਰਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸੰਜੋਗ ਹੈ, (ਸਵੈ ਦਾ) ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣ ਹੈ।' ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ‘ਅਖਰ’ ਨੂੰ ਮਾਨਵ-ਕ੍ਰਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲਿਪੀ ਦੇ ਵਰਣ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਦਿਰ ਆਪ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਧੀਨ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਨਾਦੀ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਅਖਰ ਨੂੰ ਵਰਣ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਇਕਸਾਰ ਇਕਪਰਤੀ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਆਰੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੂਪ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ' ਲਿਪੀ-ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਂਞ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਅਖਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਰੰਤਰ, ਨਿਰਬਾਧ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ‘ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਏ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਖਰ ਆਕਾਰਧਾਰੀ ਵਰਣ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਵਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਅਖਰਾਂ ਦੇ ਸੂਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਵਸ ਹੈ, ਉਸ ਉਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਅਖਰ-ਮੂਲ ਹੈ, ਮਾਨਵ ਅਖਰ-ਬਧ ਹੈ। ਅਖਰੀ ਨਾਮੁ ਅਖਰੀ ਸਾਲਾਹ॥ ਅਖਰੀ ਗਿਆਨੁ ਗੀਤ ਗੁਣ ਗਾਹ॥
ਅਖਰੀ ਲਿਖਣੁ ਬੋਲਣੁ ਬਾਣਿ॥ ਅਖਰਾ ਸਿਰਿ ਸੰਜੋਗੁ ਵਖਾਣਿ॥
ਜਿਨਿ ਏਹਿ ਲਿਖੇ ਤਿਸੁ ਸਿਰਿ ਨਾਹਿ॥ ਜਿਵ ਫੁਰਮਾਏ ਤਿਵ ਤਿਵ ਪਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 40) ਰਾਗ ਮਾਝ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਿੰਤਨ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਅਖਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੇਖ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ‘ਅਖਰ’ ਲਿਪੀ ਦਾ ਉਹ ਵਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਵਯਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹਨ-ਸਿਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਖਰ ਪੜਿ ਪੜਿ ਭੁਲੀਐ ਭੇਖੀ ਬਹੁਤੁ ਅਭਿਮਾਨੁ॥4॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 61) ‘ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ‘ਅਖਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, ਕਿ ਅਖਰ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਥਾ: ਅਖਰ ਨਾਨਕ ਅਖਿਓ ਆਪਿ॥
ਲਹੈ ਭਰਾਤਿ ਹੋਵੈ ਜਿਸੁ ਦਾਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 150) ‘ਗਉੜੀ’ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਰਿਤ ‘ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ’ ਲਿਪੀ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਵਰਣ-ਆਧਾਰਿਤ ਬਾਣੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀ 54ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਅਖਰ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਿਵੇਚਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਦ ਵਿਚ ‘ਅਖਰ’ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅਖਰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਵਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਖਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਅਖਰ ਵਿਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਭਾਵ ਟਿਕਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਹੋ ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਓਨਮ ਅਖਰੁ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਸਾਰੁ' ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਅਖਰ’ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਦਾ ਸਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ' ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਅਖਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਸ ਅਖਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮਰਯਾਦਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹੋ ਅਖਰ ਸੋਧ-ਸੋਧ ਕੇ ਅਰਥਾਤ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰ ਕੇ ਵੇਦ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਅਖਰਾਂ ਕਾਰਣ ਹੀ ਵਿਚਾਰਮਯ ਹਨ। ਅਖਰ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖਰ ਹੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਨਾਦ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾਗਤ ਕਥਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਅਖਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਅਖਰ ਕਥਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ/ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਅਖਰ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖਰ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਥੂਲ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਵੀ ਚੇਤਨ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀਵ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਚਿੰਤਨ ਅਖਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਿਤ ਗਿਆਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਲਟ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ ਲਿਖਿਤ ਗਿਆਨ ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਤਨ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਞ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਿਰਾਕਾਰੀ ਦਿਵਯਤਾ, ਸੂਖਮ-ਸਥੂਲ ਦਾ ਸੰਮਿਸ਼ਣ ਮਾਨਵੀ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਅਥਵਾ ਸਾਕਾਰ ਅਖਰ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕੋ ਅਖਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵੀ। ਉਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸਰੂਪ ਭਾਵੇਂ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਅੰਦਰ ਵਿਦਮਾਨ ਚਿੰਤਨ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਅਖਰ ਹੀ ਡਰ ਅਤੇ ਭਟਕਣਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅਖਰ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਣੀ ਹੈ, ਅਖਰ ਹੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਖਰ ਜਗਤ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਾਨ ਹੈ, ਅਕਾਲਪੁਰੁਖ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਖਰ ਦੇ ਇਸ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਬੁਧੀ ਸੰਮਿਲਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਬੌਧਿਕ ਅਖਰ ਸੂਖਮ ਹੋ ਕੇ ਸੁਰਤਿ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੁਧ ਨਿਰਾਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਖਰ-ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਖਰ ਜੋ ਚਿੰਤਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਉੱਪਰੋਂ-ਉੱਪਰੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨਾਲ ਸੰਜੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਅਖਰ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੇਤਾ ਉਸ ਅਖਰ ਦੀ ਸਤਹੀ ਮਾਇਆਵੀ ਕਾਲਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿਵੇਕਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀਣਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਪਦ ਵਿਚ ਅਖਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਅਖਰ ਜਾਗਤਿਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੂਖਮ ਅਖਰ ਦਿਵਯ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਅਖਰ ਮਹਿ ਤ੍ਰਿਭਵਨ ਪ੍ਰਭਿ ਧਾਰੇ॥ ਅਖਰ ਕਰਿ ਕਰਿ ਬੇਦ ਬੀਚਾਰੇ॥
ਅਖਰ ਸਾਸਤ ਸਿੰਮ੍ਰਿਤਿ ਪੁਰਾਨਾ॥ ਅਖਰ ਨਾਦ ਕਥਨ ਵਖਾਨਾ॥
ਅਖਰ ਮੁਕਤਿ ਜੁਗਤਿ ਭੈ ਭਰਮਾ॥ ਅਖਰ ਕਰਮ ਕਿਰਤਿ ਸੁਚ ਧਰਮਾ॥
ਦ੍ਰਿਸਟਿਮਾਨ ਅਖਰ ਹੈ ਜੇਤਾ॥ ਨਾਨਕ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਲੇਪਾ॥54॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 261) ਰਾਗ ਮਾਝ ਦੀਆਂ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਅਖਰ’ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਗਿਆਸੂ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਅਜਿਹਾ ਅਖਰ ਭਾਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਮਨ ਟਿਕਾਅ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚਲੇ ‘ਕਉਣੁ ਉਪਦੇਸੁ’ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚਲੇ ‘ਕਉਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ’ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੀ ਅਗਲਾ ਪਦ ‘ਉਪਦੇਸ਼’ ਹੈ। ਇੰਞ ਇਥੇ ‘ਅਖਰ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਉਪਦੇਸ਼’ ਹੈ, ਯਥਾ: ਕਉਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਜਿਤੁ ਧਾਵਤੁ ਰਹਤਾ॥
ਕਉਣੁ ਉਪਦੇਸੁ ਜਿਤੁ ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਸਮ ਸਹਤਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 131) ਉਪਰੋਕਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਗਲੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਚਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਭਟਕਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਥਾ- ਗੁਰਮੁਖਿ ਅਖਰੁ ਜਿਤੁ ਧਾਵਤੁ ਰਹਤਾ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਉਪਦੇਸੁ ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਸਮ ਸਹਤਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 131) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਅਖਰ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਦਿਆ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੁਧੀਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਕਲਾਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਪਰਿਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਭਾਵ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਤ ਮਨ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਨਿਰੀਆਂ ਊਟ-ਪਟਾਂਗ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਾਕ ਹੈ: ਬੁਧੀ ਬਾਜੀ ਉਪਜੈ ਚਾਉ॥ ਸਹਸ ਸਿਆਣਪ ਪਵੈ ਨ ਤਾਉ॥
ਨਾਨਕ ਮਨਮੁਖਿ ਬੋਲਣੁ ਵਾਉ॥ ਅੰਧਾ ਅਖਰੁ ਵਾਉ ਦੁਆਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 151) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਅਖਰ’ ਪਦ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਜਣ, ਮਿੱਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਲਵੇ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਲਿਖ ਲਵੇ। ਨਿਮਨਾਂਕਿਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ‘ਅਖਰ’ ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋ ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ‘ਹਰਿ ਹਰਿ’ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਯੁਕਤੀ-ਸੰਗਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: ਸਾਜਨੁ ਮੀਤੁ ਸਖਾ ਕਰਿ ਏਕੁ॥ ਹਰਿ ਹਰਿ ਅਖਰ ਮਨ ਮਹਿ ਲੇਖੁ॥ |
