ਬਟਾਲਾ (Batala) ਸਨਅਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (Guru Nanak Dev Ji) ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਘਰ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦਿਓ ਭੱਟੀ ਨੇ 1465 ਈ. ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਹੁਰਾ ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਖੱਤਰੀ ਵੀ ਪਿੱਛੋਂ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਰੰਧਾਵਾ ਪਰਿਵਾਰ (Randhawa family) ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਟਾਲਾ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਰੰਧਾਵਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪਟਵਾਰੀ ਸੀ। ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸੇ ਨੂੰ ਅਜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ 1480 ਈ. ’ਚ ਰੰਧਾਵਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪਟਵਾਰ ਖਾਤਿਰ ਬਟਾਲਾ ਆਣ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਨੇ ਭਾਈ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਬਟਾਲਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਤੇ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਦੋਂ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ (Bibi Sulakhni) ਦੀ ਉਮਰ 4-5 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੂਲ ਚੰਦ ਦਾ ਘਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮੂਲੇ ਦਾ ਡੇਰਾ’ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਲਪਨ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਜਿਸ ਠੰਢੀ ਖੂਹੀ ਤੋਂ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਪਾਣੀ ਭਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਖੂਹੀ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰਪੁਰਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 1487 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਵਿਆਹੁਣ ਆਏ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਰਸਮਾਂ ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਹੋਈਆਂ। ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਦਾ ਘਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕ ‘ਮੂਲੇ ਦਾ ਡੇਰਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ (Gurdwara Sri Dehra Sahib) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਤਾਮੀਰ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1837 ਤੋਂ 1840 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 35 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਲਗਾਈ ਸੀ। 1998 ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵਉਸਾਰੀ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਬਾਬਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਰਵਾਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੇਵਾ ਕਾਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਹੈ।

ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ (Gurdwara Sri Kandh Sahib) ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰਪੁਰਾ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 1487 ’ਚ ਜਦ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਣ ਆਏ ਤਾਂ ਬਰਾਤ ਦੇ ਢੁਕਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਾਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਕ ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਕੰਧ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਸਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਮਖੌਲ ਠੱਠਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ ਨੇ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਕੰਧ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੂਰ ਹਟ ਜਾਓ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕੰਧ ਯੁੱਗਾਂ ਤਕ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਹੇਗੀ। ਉਹ ਕੰਧ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਵੇਂ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਸੰਗਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਕੰਧ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਕੰਧ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕੰਧ ਮਾਤਾ ਜਮਨਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜਮਨਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਇਸ ਕੰਧ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਆਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਰੋਵਾਲ ਤੋਂ ਆਏ ਨਿਹੰਗ ਸੂਰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਧ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜਮਨਾ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ। ਨਿਹੰਗ ਸੂਰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕੰਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1952 ’ਚ ਮਾਈ ਜਮਨਾ ਦੇਵੀ ਕੋਲੋਂ ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਵਾਲਾ ਕੌਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ (Viyah Purab) ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਿਰਤ 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰਪੁਰਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨ 1917 ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਤੋਂ ਜੰਞ ਬਣ ਕੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪੁੱਜੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਕੇਸਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਸਜਾ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸਜਾ ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ਗਨ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਇਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 2000 ’ਚ ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਬਾਬਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਬਟਾਲਾ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਬਰਾਤ ਰੂਪੀ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। 2005 ਤੋਂ ਐਡਵੋਕੇਟ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਗਿਆਨੀ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਰਾਤ ਰੂਪੀ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਸਜਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬਰਾਤ ਰੂਪੀ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਬਟਾਲਾ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਜਾਹੋ ਜਲਾਲ ਨਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ।

1926 ’ਚ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ

ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰਪੁਰਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 1926 ’ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ਉੱਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਇਸ ਫੁਰਮਾਨ ਨੂੰ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਜਦ ਮਰਿਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਨੰਗੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਸ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿ੍ਫਤਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਅਖੀਰ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਹ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗਿ੍ਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਰੱਖਣ ਉਪਰੰਤ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਬਰਾਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਠਹਿਰਾਓ ਅਸਥਾਨ ਵਿਸਰਿਆ

1487 ’ਚ ਜਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਆਹੁਣ ਆਏ ਤਾਂ ਬਰਾਤ ਦਾ ਠਹਿਰਾਓ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇਕ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਬਰਾਤ ਠਹਿਰੀ ਸੀ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਛੋਟਾ ਕਮਰਾ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਨਾਨਕ ਮੜ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਵਿਸਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਮਾਵੰਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਨਾਮਾਵੰਸ਼ੀ ਜਠੇਰਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰਪੁਰਾ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਨਾਲ 22 ਸਤੰਬਰ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਲਾਈਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

1952 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 27 ਅਗਸਤ 1952 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਮੱਝਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਤ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਰਖੋਵਾਲ, ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਬੀੜ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ, ਸੰਤ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕਹਾਰਪੁਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ’ਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਜਮਨਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸੂਰਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ’ਚ ਮੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਾਂਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਹੀ ਕੰਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਫਲਾਹੀ ਸਾਹਿਬ ਵਡਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਲਾਹੀ ਸਾਹਿਬ (Gurdwara Sri Falahi Sahib) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦੋਂ ਬਟਾਲਾ ’ਚ ਵਿਆਹੁਣ ਆਏ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫਲਾਹੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਦਾਤਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ’ਚ ਗੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਬਾਰੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਗੱਡੀ ਗਈ ਦਾਤਣ ਫਲਾਹੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ’ਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਡਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਹੁਣ ਬਾਬਾ ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਬਟਾਲਾ

ਬਟਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚੋਂ ਅੱਠਵਾਂ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਨ ਸੰਖਿਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਘਨਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਟਾਲਾ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘਨਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਬਟਾਲਾ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਿਆਉਣ ਆਏ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਰਤਾਰੀਆਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਹੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤਲਾਬ ’ਚ ਬਣਾਈ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਬਟਾਲਾ ’ਚ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਸੁਆਮੀ ਕਾਰਤਿਕ ਜੀ ਦੀ ਤਪੋਭੂਮੀਸ੍ਰੀ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਧਾਮ

ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸੁਆਮੀ ਕਾਰਤਿਕ ਜੀ ਦੀ ਤਪੋ ਭੂਮੀ ਸ੍ਰੀ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਧਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਧਾਮ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਚਲ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਟਾਲਾ

ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਟਾਲਾ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਲਈ 12 ਗੇਟ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਗੇਟ ਬਟਾਲਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਟਾਲਾ ਦੇ 12 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਿਖ ਖੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਖਜੂਰੀ ਗੇਟ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗੇਟ, ਅਚਲੀ ਗੇਟ, ਕਪੂਰੀ ਗੇਟ ਹੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਕਵੀ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ

ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੇ ਵੀ ਬਟਾਲਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਿਦੱਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ’ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਟਾਲੇ ਵਿਖੇ ਆਣ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।

ਵੱਡੇ ਤਲਾਬ ਦਾ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 75ਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਉਤਸਵ ਤਹਿਤ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਜਲ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਇਸਦੇ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਲਾਬ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਨਰਨੌਲ ਦੇ ਜਲ ਮਹਿਲ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਜਲ ਮਹਿਲ ਤੱਕ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਤਲਾਬ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਫ਼ਾਈ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਤਲਾਬ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦਿੱਖ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਜਲਦ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰੇਗੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੇਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਸਥਿਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪੈਲੇਸ ਦੀ ਵੀ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਲ ਮਹਿਲ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਬਣਾਏ ਬਾਗ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਸੁਭਾਸ਼ ਪਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਇਹ ਪੂਰਾ ਇਲਾਕਾ ਹੀ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ।