ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਧਰਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਭਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਨਿਆਰਾ ਪੰਥ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਇ ਸਹਿ ਕਾਇਆ ਫੇਰਿ ਪਲਟੀਐ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਸ ਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ 250 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਕਰੜੇ ਸਮੇਂ ’ਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਦਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਦ ਵੈਸ ਉਪਦੇਸੁ ਚਹੁ ਵਰਨਾ ਕਉ ਸਾਝਾ ਦਰਅਸਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥ ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਰੋਇਆ। ਜੇਕਰ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪਿਆਰ 'ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤਿ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਸੋ ਜੀਵਿਆ ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਅਵਰੁ ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਇਤਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਸਮਾ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਸਦਾ ਨਿਰਭਉ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ ਨਿਰਭਉ ਜਿਨੁ ਹਰਿ ਨਿਰਭਉ ਧਿਆਇਆ ਜੀਉ

ਤਿਨ ਕਾ ਭਉ ਸਭੁ ਗਵਾਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 348)

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਪਦਿਆਂ-ਜਪਦਿਆਂ ਨਿਰਭਉ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਪਦਵੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣੇ। ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਭੌਰੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਖੇਮੇ ਵਿਚ ਖਾਲਸਈ ਬਾਣਾ ਸਜਾ ਕੇ ਤੋਪਾਂ, ਗੋਲਿਆਂ, ਕਿਰਪਾਨਾਂ, ਬਰਛਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣ ਅਤੇ ਮਲ੍ਹਮਪੱਟੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤੀ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਕਿਤਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ’ਤੇ। ਗੁਰੂ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਪਨੇ ਸਫਲ ਸੇਵਕ ਦੇ ਚਉਗਿਰਦ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਤਾਤੀ ਵਾਉ ਨ ਲਗਈ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਸਰਣਾਈ॥
ਚਉਗਿਰਦ ਹਮਾਰੈ ਰਾਮ ਕਾਰ ਦੁਖੁ ਲਗੈ ਨ ਭਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 819)

ਗੁਰਸਿੱਖ, ਸਤਿਗੁਰ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਵੈਰੁ ਹੈਸਤਿਗੁਰ ਆਪਣੀ ਨਦਰ ਨਾਲ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਿਚ ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਦਾ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨਿਰਵੈਰ ਭਾਵਨਾ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ, ਉਹ ਕੁੱਠਾ ਖਾਂਦੇ ਸੀ, ਤੰਬਾਕੂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਸੀ ਪਰ ਸਭੈ ਘਟ ਰਾਮੁ ਬੋਲੈ ਰਾਮਾ ਬੋਲੈ॥ ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਕੋ ਬੋਲੈ ਰੇ॥ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਧਰਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਸਭੁ ਕੋ ਮੀਤੁ ਹਮ ਆਪਨ ਕੀਨਾ ਹਮ ਸਭਨਾ ਕੇ ਸਾਜਨ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਧਰਮ ਦੇ ਕਿਵਾੜ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਸਨ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਦੀਨ ਬਣ ਕੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਾਗਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬਚਾਉ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਏ ਸਨ। ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ ਦਾ ਇਲਾਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਆਰੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਬੋਦੀ, ਟੋਪੀ, ਤਿਲਕ, ਜਨੇਊ, ਧੋਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੁੱਤ-ਪੂਜਾ, ਵਰਤ, ਟੇਵੇ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ:

ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 544)

ਪੰਚਮ ਗੁਰਦੇਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਇਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਸੋਦਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜ਼ਰਾਂਵਾਲਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵਿਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਫੁੱਟ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਏ ਸਨ। ਅਮੀਰ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਰਵਾਰਕ ਮੋਹ ਦਾ ਲਗਾਓ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਣ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਸਨ। ਨਰਮ ਦਿਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ, ਲੰਗਰ ਦੀ, ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਤੇ ਪਿਆਉਣ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਓ ! ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ:

ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ॥ . . .
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕੈ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਸਮਾਨਿ॥. . .
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕੈ ਮਿਤ੍ਰ ਸਤ ਸਮਾਨਿ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕੈ ਨਾਹੀ ਅਭਿਮਾਨ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕੀ ਸਭ ਊਪਰਿ ਮਇਆ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਕਛੁ ਬੁਰਾ ਨ ਭਇਆ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕੈ ਗਰੀਬੀ ਸਮਾਹਾ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਪਰਉਪਕਾਰ ਉਮਾਹਾ॥ (ਪੰਨਾ 272-73)

ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਮਿੱਠ-ਬੋਲੜੇ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ, ਸੰਤੋਖ-ਸਬਰ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਸਨ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ-ਪਾਲਕ ਤੇ ਅਨਿੰਨ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਰੂਹ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ:

ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਜਿਸੁ ਆਪੇ ਦੇਇ॥ ਜਗ ਮਹਿ ਵਿਰਲੇ ਕੇਈ ਕੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 867)

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵਿਰਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜੇ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਜੋਗੀਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਮਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ:

ਕੋਊ ਭਇਓ ਮੁੰਡੀਆ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕੋਊ ਜੋਗੀ
ਭਇਓ ਕੋਊ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਕੋਊ ਜਤੀ ਅਨੁਮਾਨਬੋ॥
ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜੀ ਇਮਾਮ ਸਾਫੀ
ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸ ਸਮਝੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ-ਖਾਲਸ (ਅਸ਼ੁੱਧ) ਹੀ ਸਮਝੋ :

ਪੂਰਨ ਜੋਤ ਜਗੈ ਘਟ ਮੈ ਤਬ ਖਾਲਸ ਤਾਹਿ ਨਖਾਲਸ ਜਾਨੈ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰ ਗਏ:

ਖਾਲਸਾ ਬੰਦਗੀ ਕਰੇ ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੀ, ਖਾਲਸਾ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਸਭ ਦੀ।

ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ (ਤਨਖਾਹਨਾਮਾ) ਦੀ ਇਹ ਵੀ ਪੰਕਤੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ:

ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੋ ਪਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਤਿਆਗੇ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੋਇ ਨਾਮ ਰਤਿ ਲਾਗੇ।

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕ੍ਰੋਧਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਖ਼ਲਕ ਖ਼ਾਲਿਕ ਕੀ ਜਾਨ ਕੈ, ਖ਼ਲਕ ਦੁਖਾਵੈ ਨਾਹਿ॥
ਖ਼ਲਕ ਦੁਖੈ ਜੋ ਨੰਦ ਜੀ, ਖ਼ਾਲਿਕ ਕੋਪੈ ਤਾਹਿ॥

ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਨਦਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਖਾਲਸਈ ਰੰਗ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ, ਸਹਿਜ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਜੇ ਸਫਲ ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਸੇਵਕ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ :

-ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸੋ ਕਰੇ ਜਿਸ ਨੋ ਆਪਿ ਕਰਾਏ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 88)
-ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸਫਲ ਹੈ ਜੇ ਕੋ ਕਰੇ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 552)
-ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸੋ ਕਰੇ ਜਿਸੁ ਬਿਨਸੈ ਹਉਮੈ ਤਾਪੁ ॥ (ਪੰਨਾ 45)
-ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਗਾਖੜੀ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਆਪੁ ਗਵਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 649)

ਭਾਵ— ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਗੈਰ ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਇਹ ਕੀਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸਿਰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਫਲ ਸੇਵਕ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਾਲਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੰਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਝਗੜਾ ਵੀ ਕਰੇ; ਐਸਾ ਨੌਕਰ ਬਾਤਾਂ ਵੀ ਫਾਲਤੂ ਦੀਆਂ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲਕ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ :

ਚਾਕਰੁ ਲਗੈ ਚਾਕਰੀ ਨਾਲੇ ਗਾਰਬੁ ਵਾਦੁ॥
ਗਲਾ ਕਰੇ ਘਣੇਰੀਆ ਖਸਮ ਨ ਪਾਏ ਸਾਦੁ॥ (ਪੰਨਾ 474)

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਫਲ ਸੇਵਕ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮਿਟਾ ਕੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਰੱਬ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਕਬੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਆਪੁ ਗਵਾਇ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਤਾ ਕਿਛੁ ਪਾਏ ਮਾਨੁ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਸ ਨੋ ਲਗਾ ਤਿਸੁ ਮਿਲੈ ਲਗਾ ਸੋ ਪਰਵਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 474)

ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਫਲ ਸੇਵਕ ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ। ਅੱਜ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।