30 ਅਗਸਤ 1861 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਹੁਣਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਸਭਜ ਬਨੇਰਾ ਖੁਰਦ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾਕਿਰਤੀ ਸਦਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਭਾਦੋ ਵਾਦੀ ਦਸਵੀਂ 1918 ਭਾਵ 30 ਅਗਸਤ 1861 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸਭਜ ਬਨੇਰਾ ਖੁਰਦ , ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਹੌਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੰਠ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਾਨਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਵਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ, ਪੰਡਿਤ ਸ੍ਰੀ ਧਾਰ, ਬੰਸੀ ਧਾਰ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਬਾਵਾ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂਸਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਮਹੰਤ, ਗਾਜਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਵਿਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ, ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬਾਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ, ਅਨੌਖਾ ਅਤੇ ਵਿਲਖਣ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਟਕਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਉਥੇ ਆਪ ਨੇ ਅਲਗ ਅਲਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੋਣਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਟੀਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ।ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੇ ਆਪ ਪਾਸ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦਰਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੀ , ਸਗੋ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਸੋ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਏ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਏ। ਜੇ ਕਰ ਭਾਈ ਦਿਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੱਚੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰਤੀ ਲਿਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਹਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕੋ ਇਕ ਅਜੇਹਾ ਕੌਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਹੈ।ਇਸ ਵਿਚ ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਲਗਪਗ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸੋ ਨਿਚੋੜ ਵਜੋਂ ਇੰਜ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕੇ ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ 14 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਅਣਥਕ ਮਿਹਨਤ ,ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਚੀ ਨਿਸ਼ਠਾ/ ਲਗਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ।ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1926 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1930 ਵਿੱਚ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੈਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਗ੍ਰੀ ਵਜੋਂ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਕੋਸ਼ ਹੈ। ਸੋ ਇੰਜ 6 ਫਰਵਰੀ 1926 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਭਾੲੀ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਬਉੱਤਮ ਰਚਨਾਂ "ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼", ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੇ ਅਪਣੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ 'ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ 20 ਮਈ, 1912 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੋ ਅੱਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੌਸ਼ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਰਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਛਪਾਈ ਵੀ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵਲੋਂ ਹੀ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਇਕ ਅਜੇਹਾ ਕੌਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ ਤਿਆਰ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਸਰਬੋਤਮ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਸਗੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਠੋਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਪੂਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੀ ਹੈ। | 
