ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਆਦਿ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅੰਦਰ ਜਾਨਦਾਰ ਜਾਂ ਨਿਰਜਿੰਦ ਵਸਤੂ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਹੀ, ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਤੁਲ ਨਾ ਦੇ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲਮੰਤਰ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਮੂਲਮੰਤਰ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਤੱਤ ਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ “ਮੂਲਮੰਤਰ” ਅਧਾਰਿਤ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਡਾ ਮੰਤਵ ਮੂਲਮੰਤਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਸਬੰਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੂਲਮੰਤਰ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤ “ਪਰਮਹਸਤੀ” ਕੇਵਲ “ਇਕ” ਹੈ ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ-ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ-ਪ੍ਰਸਾਰਨਾ ਕਿਤਨਾ ਕਠਿਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਨ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਦੇਣ ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਨਾਮ ਕਿਰਤਮ ਹੀ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰਿਜ਼ਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤ ’ਤੇ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਚੋਲੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਰ 'ਤੇ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਹਵਾਲੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਚਾਰ ਗੋਚਰੇ: -ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਭਿਖਾਰੀਆ ਹਰਿ ਜਾਚਹਿ ਸਭ ਮੰਗ ਮੰਗਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1313)
-ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸਭਿ ਮੰਗਤੇ ਫਿਰਿ ਦੇਖਹਿ ਆਕਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1242)
-ਭਰਮਿ ਭੂਲੇ ਨਰ ਕਰਤ ਕਚਰਾਇਣ॥ ਜਨਮ ਮਰਣ ਤੇ ਰਹਤ ਨਾਰਾਇਣ॥1॥ਰਹਾਉ॥... ਸਗਲ ਪਰਾਧ ਦੇਹਿ ਲੋਰੋਨੀ॥ ਸੋ ਮੁਖੁ ਜਲਉ ਜਿਤੁ ਕਹਹਿ ਠਾਕੁਰੁ ਜੋਨੀ॥3॥ ਜਨਮਿ ਨ ਮਰੈ ਨ ਆਵੈ ਨ ਜਾਇ॥ ਨਾਨਕ ਕਾ ਪ੍ਰਭੁ ਰਹਿਓ ਸਮਾਇ॥4॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1136)
-ਮਾਨੁਖ ਕੀ ਟੇਕ ਬ੍ਰਿਥੀ ਸਭ ਜਾਨੁ॥ ਦੇਵਨ ਕਉ ਏਕੈ ਭਗਵਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 281)
-ਏਕ ਊਪਰਿ ਜਿਸੁ ਜਨ ਕੀ ਆਸਾ॥ ਤਿਸ ਕੀ ਕਟੀਐ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 281) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ “ਇਕ” ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੇ ਪੂਜਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਸਰੀਰਕ ਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਦਸ ਹੋਏ, “ਜੋਤਿ” ਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ “ਇਕ” ਉੱਪਰ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ’ ਇਕ, ‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ’ ਇਕ, ਸੰਗਤ ਇਕ, ਪੰਗਤ ਇਕ, ਗੁਰਧਾਮ ਇਕ (ਸਭਦੇ ਸਾਂਝੇ), ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਇਕ। ਗੱਲ ਕੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਲੜ ਲਾ, ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਰੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ. ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਫਿਰ ਘਰ-ਘਰ ਭੇਖੀ ਗੁਰੂ” ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ‘ਸਿਧਾਂਤਕ ਏਕਤਾ’ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਏਕਤਾ ਹੀ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦੋਖੀਆਂ ਦਾ ਖੂਬ ਦਾਅ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਦਿਹਾੜੇ ਖੁੰਭਾਂ ਵਾਂਗ ‘ਭੇਖੀ ਸਾਧੂ’ ਤੇ ‘ਦੰਭੀ ਗੁਰੂ’ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਡੇਰੇ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਿਧਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਨਿਤਾ-ਪ੍ਰਤੀ ਲੋੜ ਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸਸਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਕ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ। ਹਰੇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਦੇਸ-ਪ੍ਰਦੇਸ ਵਿਚ ਵਿਚਰੇ, ਆਪਣੇ ਬੋਲ-ਬਾਣੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਅਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰੇ। ਸਾਡਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਗੁਰਬਾਣੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੁ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਪ ਮੰਨੀਏ, ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਈਏ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਰੀਏ। | 
