ਵਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼: ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤਥਾ ਪਠਨ-ਪਾਠਨ ਵੇਲੇ ਖਾਸ ਵਿਚਾਰਬਿੰਦੂ ਧਿਆਨਗੋਚਰੇ ਹੋਣੇ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ? ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੈ; ਸਰੂਪ ਕਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਹੈ? ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋਣਾ ਹਥਲਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ।

ਓ

ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾ ਵਜੋਂ ਕਹਿੰਦਿਆਂ, ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਨਿਧੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਚੇ ਸਿਖ ਅਧਿਐਨ (Sikh studies) ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਵਿਧੀਵਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਖ ਭਾਗ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:

(1) ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਿਐਨ

(2) ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ

(3) ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ

(1) ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਿਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਮਸਿਧਾਂਤਕ (theological) ਲਿਖਤਾਂ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ (nature) ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ (philosophical) ਰੰਗਤ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜ-ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ :

1.1 ਪ੍ਰਾਭੌਤਿਕ ਵਿਦਿਆ (metaphysics)

1.2 ਗਿਆਨ ਵਿਦਿਆ (epistemology)

1.3 ਕੀਮਤ ਵਿਦਿਆ (axiology)

1.4 ਸਮਾਜ-ਮੀਮਾਂਸਾ (social philosophy)

1.5 ਅਚਾਰ-ਮੀਮਾਂਸਾ (praxeology)

1.6 ਆਤਮ-ਮੀਮਾਂਸਾ (mysticism)

(2) ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁਖ ਪਰਤਾਂ ਹਨ :

2.1 ਸਰੋਤ (sources)

2.2 ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ (historiography)

2.1. ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮੁਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਨ :

2.1.1 ਲਿਖਤੀ (literary)

2.1.2. ਯਾਦਗਾਰਾਂ (relics)

2.1.3 ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ (traditions)

(3) ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਸਿਖ ਪੰਥ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਦਬ-ਅਦਾਬ ਦੇ ਢੰਗ, ਸੰਸਕਾਰ, ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ, ਪੁਰਬ, ਜੋੜ-ਮੇਲਿਆਂ ਆਦਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਖ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਪਖ ਅਧਿਐਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ (2.1) ਵਿਚ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਲਿਖਤੀ (2.1.1) ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਤਿੰਨ ਮੁਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ/ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਖ ਤੇ ਸਮਿਧਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :

(1) ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾ: ਇਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁਖ/ਸਿਰਮੌਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ ਤੇ ਅਗਾਂਹ ਇਸ ਲੜੀ ਵਿਚ ਦੂਜੈਲੇ ਪਧਰ 'ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 'ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਬਾਕ੍ਰ ਬਾਣੀਆਂ' ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

(2) ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ: ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁਖ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂਪੁਰਤਨ, ਬਾਲਾ, ਮਿਹਰਬਾਨ, ਆਦਿ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸੂਚੀ ਵੀ ਜੋੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਖਰੀ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿਧੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

(3) ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਰੰਪਰਾ: ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜ-ਛੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ- ਗੁਰੁ ਸੋਭਾ (1711), ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸਾਹੀ 6 (1718), ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10-ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ (1751); ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ (1797), ਗੁਰਕੀਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1867) ਆਦਿ।

(4) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ: ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ- ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਰਤਨ ਸਿੰਘ; ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ), ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਸਰੋਤ-ਗ੍ਰੰਥ।

(5) ਬੰਸਾਵਲੀ ਪਰੰਪਰਾ: ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਹ ਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਤਥ-ਮੂਲਕ, ਤਿਥੀ-ਮੂਲਕ ਤੇ ਬੰਸ-ਮੂਲਕ ਹੈ।

ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਧਾਰਾ ਬੜੀ ਸਮਿਧਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਪਾਦਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੋ-ਚਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ : ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ-ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਰਤਨਾਵਲੀ ਤੋਲਾ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੁ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਆਦਿ।

(6) ਵਿਆਖਿਆ ਪਰੰਪਰਾ: ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਟੀਕੇ, ਭਾਸ਼, ਕੋਸ਼, ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। (੭) ਨਾਮਾ ਪਰੰਪਰਾ: ਇਸ ਵਿਚ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਉਕਤ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ/ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਲਹਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇਥੇ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਥਲਾ ਉਦੇਸ਼ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।

ਅ

ਸਿਖ ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਧਾ ਵਜੋਂ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਰੂਪ (nature) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

(1) ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਸਾਨੂੰ ਕਾਵਿ, ਵਾਰਤਕ ਤੇ ਚੰਪੂ ਸ਼ੈਲੀ (ਛੰਦ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਹਨ।

(2) ਇਸ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਆਸਥਾ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਵਰਣਨ ਢੰਗ ਪਖੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਦਖਲ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਵੀ ਮਧਕਾਲ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਿਥ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣ-ਅੰਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

(3) ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਕਾਲ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖ ਕੇ ਕਰਿਆਂ ਇਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮੂਲ ਅੰਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ‘ਤੁਰਕ’ (ਮੁਗਲਾਂ) ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਰਜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮਕਾਲ ਦਾ ਲੋਕ-ਮਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿਖਾਂ ਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਵਿਚ ਘਸਮਾਣ ਦੀ ਜੰਗ ਲਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨਿਤ ਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਮਾਰਧਾੜ ਅਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਸਤਾਏ ਲੋਕ-ਮਨ ਦੀ ਅਜੇਹੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੀ।

(4) ਉਪਰੋਕਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਔਰਤ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਟਿਪਣੀਆਂ ਜਾਂ ਵੇਰਵੇ, ਸਿਖ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਉਸ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚੋਂ ਤਲਾਸ਼ੇ ਜਾਣੇ ਜਰੂਰੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਲ ਦੀ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਉਪਜ ਹੈ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਿਖ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਬਣਤਰ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਦੁਖਦ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਜ਼ਾਰੂ ਸਿਖ ਜੁਝਾਰੂ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਨਾਲ ਰਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਸਟੇਟ ਦੀਆਂ ਜਾਸੂਸ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਅਕਸਰ ਸਿਖ ਭੇਖ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ੀਲ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿਖ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੀ ਅਜੇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਬਹੁਤੀ ਛਾਣ-ਬੀਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੋ ਆਖਰ ਫੈਸਲਾ ਹੀ ਇਹ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਕਿ ਬਕੌਲ ਰਹਿਤਨਾਮਾ “ ਔਰਤ ਦਾ ਵਿਸਾਹ ਨਹੀ ਕਰਨਾ..ਔਰਤ ਕੋਲ ਭੇਦ ਸਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ‘ਭੇਦ ਸਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ' ਦਾ ਵਾਕੰਸ਼ ਉਕਤ ‘ਭੇਦ’ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਝਖੜਾਂ ਦੇ ਵਾ-ਵਰੋਲਿਆਂ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਰਤਮਾਨ ਆਪਹੁਦਰੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਨਕਲੀ ਤੇ 'ਸ਼ਕਾਲਰਸ਼ਿਪ' ਇਸ ਤਥ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਮੁਲੰਕਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।

(5) ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿਤ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ‘ਦਸਤਾਵੇਜ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਪਾਠ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਗਾਸਪਲ’ ਸਮਝ ਕੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਉਸ ਬਿਬਰਜਤ ‘ਛੰਦ’ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਉਸ ਕਚੀ ਸਮਗਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ‘ਕੰਮ ਦੀਆਂ’ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉਸਾਰੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਸਿਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ‘ਸਰੋਤ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਮਸਲੇ ਦੇ ਹੱਲ ਦਾ ਇਕ ਪੁਖਤਾ ਸਮਾਧਾਨ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਯੋਗ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਮਸਿਆ, ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁਖ ਮੰਗ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਖੋਜ-ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਅਧ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਪਵਾਦ ਵਜੋਂ ਛਡ ਕੇ ਟੀਕੇ, ਤਤਕਰੇ, ਅਨੁਕਮਣਿਕਾਵਾਂ, ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਅਰਥਾਵਲੀ, ਨਾਵਾਂ-ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ, ਅਨੁਵਾਦ, ਸੰਦਰਭ ਤਥਾ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ, ਪੁਸਤਕਾਵਲੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਪਤੀਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਤਥਾ ਵਿਚਾਰ-ਕੋਸ਼ਾਂ, ਆਦਿ ਪਖੋਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤ ਲਗਪਗ ਅਛੂਤੇ ਹੀ ਪਏ ਹਨ। ਖੋਜ-ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਡਾਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ-ਅਧ ਹਵਾਲੇ ਲਈ ਦਿਨ/ਹਫਤੇ ਭਰ ਦੀ ਸਿਰ-ਖਪਾਈ ਕਰਨੀ ‘ਤੇਜੀ ਦੇ ਜੁਗ’ ਵਿਚ ਖਾਲਾ ਜੀ ਦਾ ਵਾੜਾ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਇਕਾਈ” ਬਣਾਉਣਾ ਸਹਿਲ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ।

(6) ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਸਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਬਾਕੀ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵੀ ਸਮਸਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਕਾਪੀਆਂ (homographs) ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਤਾਰੇ ਵੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਤੀਜੀ, ਚੌਥੀ ਜਾਂ ਪੰਜਵੀਂ ਥਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਝਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ 1704 ਈ. ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿਚ ਜਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਅਤਿ ਦੁਖਦ ਵਾਪਰੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀ ਸਾਹਿਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਨਿਕ ਸਰਸਾ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ (ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਿ. 13, ਪੰਨਾ 5725) ਸਰਸਾ ਕੰਢੇ ਨੌ-ਮਣ ਭਾਰੇ ਸਿਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਗ੍ਰੰਥ 1704 ਈ. ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛਡਦਿਆਂ, ਹਥੋਂ ਗਵਾਉਣੇਂ ਪਏ। ਫਿਰ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਕੇਵਲ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਦੇਸੀ/ ਵਿਦੇਸੀ ਧਾੜਵੀ ਨੇ ਵਰਤਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਖੂ (ਲਖਪਤ ਰਾਏ) ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਭਾਲ-ਭਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਗ੍ਰੰਥ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਧਿ./ਬੰਦ/ਪੰਨਾ 115/5-6/303)। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ’47, 84 ਵਰਗੇ ਮਹਾਂ-ਘਲੂਘਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਵਰਤਮਾਨ ਵੀ ਗੁਪਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਕੀ ਤਾਕਤਾਂ/ਧਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਤੋੜਿਆ-ਮਰੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਲਸਾਜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਕੀ ਧਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਲਸਾਜੀਆਂ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੀਜਾ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ‘ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ’ (ਹੋਰ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਤ) ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਡੇਰਿਆਂ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ‘ਰੁਲ’ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਜਾਗਰੂਕ ਕੌਮਾਂ/ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਥਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਡੇ ਹਾਲੇ ਨੇੜ-ਭਵਿਖ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ।

ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ‘ਆਧੁਨਿਕਵਾਦੀ, ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤ, ਭਾਵ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਦਲੀਲ (ਅਸਲ ‘ਢੁਚਰ’) ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਤਥ-ਮੂਲਕ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਮੁਨਕਰ ਹਨ ਕਿ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀ ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ? ਜਾਂ ਇਹ ਕੌਣ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਫੋਲ ਮਾਰੇ ਹਨ?

(7) ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਦਸ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਡਲੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੇ ਸਿਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ) ਨੇ ‘ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਬੁਧਿ ਬਿਬੇਕ' ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ (1769) 14 ਤੇ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ (1751) 25 ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮੁਖੀ- ਦੇਬ ਸਿੰਘ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ, ਈਸਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਹੀ ਪਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਵੀ; ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਤ-ਬਹਿਤ ਦਾ ਵਿਧੀਵਿਧਾਨ ਜਰੂਰੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਹਰੇਕ ਜਾਗਰੂਕ ਕੌਮ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ (ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ) ਵਿਚ 1695 ਤਿਥਿ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈਆਂ ਨੇ, ਮੂਲ ਭਾਵ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਤਿਥਿ ਦਾ ‘ਵਿਵਾਦ" ਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਵੀ ਇਹ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਥਵਾ ਮੁਕੰਮਲ ਤਿਆਰੀ, ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਕਈ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਖਰੜੇ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਵੀ ਓਹੀ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਰਸਾ ਕੰਢੇ ਹੋਰ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਬਚਿਆ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਹਿੰਦੀ ਕਸਰ ਆਕੀ ਧਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ‘ਬਿਗਾੜ’ ਪਾ ਕੇ ਕਢ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਖ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ “ਪੰਥ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਜੁਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ... ਰਹਿਤ ਭੀ ਗੁਰੂ ਕੀ ਜੁਦਾ ਹੈ..” ਅਤੇ “ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਖ ਨਾਲ ਰਹਿਤ ਸਿਖੀ ਦਾ (ਜੋ) ਬਣਾਇਆ” । ਇਸ ਮਹਾਂ ਸਚੁ ਨੂੰ ਅੰਧ ਵਰਤਾਰਾ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਹਨ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀ ਲਗਪਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਰਹਿਤ/ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਬਾਰੇ ਹਰੇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਈਆਂ ਲਈ ‘ਰਹਿਤਨਾਮਾ’ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ ਹੈ, ਤੇ ਕਈਆਂ ਲਈ ‘ਰਹਿਤਨਾਮਾ” ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਨੇਮ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਾਂ ਵਾਰਾਂ-ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਮੇਤ, ਹਰੇਕ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ-ਸਰੋਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਹਾਲੇ ਅਣ-ਉਪਲਬਧੀ ਤੇ ਅ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਸੰਕੇਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਸੰਪਾਦਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਤੇ-ਨਾ-ਕਿਤੇ ਜੋ ਸੰਪਾਦਿਤ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ ਵੀ, ਉਹ ਸੌਖਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਰਹਿਤਨਾਮੇ )। ਬਾਵਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਪਟਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਰਹਿਤਨਾਮੀਏ ਨੇ ਬਰ ਬਿਮਲ ਬਿਬੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਦਰਪਣ ਵਿਚ 37 ਰਚਨਾਵਾਂ (ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ) ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (1884) ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ 21 ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿਤੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਜੀ ਨੇ 28 ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਤ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਮਾਣਤਾ ਦਿਤੀ ਹੈ। ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 08 ਤੇ 15 ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। Encyclopaedia of Sikhism (vol. II, 426) ਵਿਚ ਕੇਵਲ 07 ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ/ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ, ਸੂਝ, ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਜਗਤ ਵਜੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਰਹਿਤਨਾਮਾ’ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਤਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਮਨੰਕਤ ਹਨ :

(1) ਰਹਿਤਨਾਮਾ (ਅਤੇ ਤਨਖਾਹਨਾਮਾ)-ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ

(2) ਸਾਖੀ ਰਹਿਤ ਕੀ - ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ

(3) ਰਹਿਤਨਾਮਾ- ਭਾਈ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸਿੰਘ

(4) ਰਹਿਤਨਾਮਾ- ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ

(5) ਰਹਿਤਨਾਮਾ- ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ

(6) ਰਹਿਤਨਾਮਾ- ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ

(7) ਕੁਝ ਫੁਟਕਲ ਦਸਤਾਵੇਜ/ਟਿਪਣੀਆਂ ਜਾਂ ਪਾਠ

ਸਾਰ: ਉਕਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਤਤਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਵੇਰਵੇ, ਅਹਿਸਾਸ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ, ਸਿਖ ਪੰਥ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਹੋਏ ਖਿਲਵਾੜ, ਘਲੂਘਾਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵਡੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੋਈ ਯਥਾਯੋਗ ਮੂਲ ਅੰਕ ਸਕਾਂਗੇ।